Айғаным ханым

Aiganym hanymКөкшетаудан Қызылжарды бетке алып шыққанда жолда Сырымбет ауылы кездеседі. Бұл өңірдің тарихы қазақ тарихы үшін аса маңызды. Төрелер тұқымы мекен етіп, өзіне орда еткен киелі жерде Айғаным ханымның қонысы бар. Бүгінгі күні осы қоныс өткен тарихымыздың куәсі болып, сыр шертеді.

Қоныс иесі Айғаным Абылай ханның қарақалпақтан алған әйелінен туған Уәли деген баласының төртінші әйелі. Тарихта Абылай дүниеден өткеннен кейін билікті Уәли алғаны белгілі. Айғаным Уәлидің ең жас тоқалы. Айғанымды алғанда Уәлидің жасы елуде болса керек. Айғанымның өзі Есіл бойын мекен етіп отырған атақты Мәлім қажының ұлы Сарғалдақтың қызы. Кейбір деректер оны Әзірет Әлінің 43-ші ұрпағы деп жазады. Төртінші атадан атақты жазушы Мұхтар Әуезов осы Айғаным ханыммен туысады. Айғанымның сұлулығын Уәли алғаш рет Есілдегі жер дауын шешуге Сарғалдақ қожаның үйіне барғанда көреді. Уәли егде тартса да Сарғалдақтың қызының ажарын көріп, көңілі ауады. Елге оралып, кейін айттыруға сенімді кісілерін аттандырады. Айттыруға келген кісілердің сөзін тыңдаған жас қыз Уәлиге талап қойып, сәлем айтып жібереді. Талап еткені, «егер Уәли шынымен маған үйленгісі келсе, онда билік ордасын Есіл өзеніне жақын көшірсін» деген еді. Айғанымның осындай талап қоюының басты себебі, Уәлидің одан бұрын алған, Көкшетауды мекен ететін үш әйелімен қатар қоныстанып отырмау болатын. Қулығын асырған жас қыз Уәлиге дегенін жасатып, билік ордасын Көкшетаудағы Қызылағаштан Есіл өзені бойындағы Сырымбетке көшіртеді. Бұл 1805 жылдар болатын.

Сырымбеттегі ордада 15 жылдай отасқаннан кейін Уәли 1819 жылы дүниеден өтеді. Ақылды ханым жесір қалғанына жасымай, билік үшін күресуге бел буады. Бұл нағыз қазақ жерін отарлауға реформалар жасалып, Сібірдегі генерал-губернаторлыққа М.М Сперанскийдің тағайындалған кезі еді. Жарғы күшіне еніп, Орта жүздің жері Құсмұрын, Көкшетау, Ақмола, Баянауыл, Көкпекті секілді бес окургке бөлінеді. Округ басшысы болып аға сұлтандар сайланады. Уәли өлгеннен соң оның мұрагері болып  Ғұбайдолла қалған болатын. Ғұбайдолланың соңына шырақ алып түскен патшалық Ресей, оны Сібірге жер аудартып, соттатып тынады. Ғұбайдолла жер аударылып кетісімен, билікті Айғаным ханымның өзі қолға алады. Себебі, мұрагерлік бойынша алуы тиіс Шыңғыс әлі 10 жаста болатын.

Aiganym hanymБарынша күшін салып, биліктен айырылмаған, қазақтың қызына тән өр рухты көрсеткен Айғаным ханым туралы деректерге тоқталсақ, ол 1783 жылы дүниеге келген. Анасы өзбек қызы болған.  Әкесі Сарғалдақ көзі ашық адам болып, Айғанымның білім алуына жағдай жасайды. Ол араб, парсы, шағатай, орыс тілдерін жетік меңгереді. Сол кездері орыс ақсүйектерінің сәніне айналған француз тілін де үйренеді. Шығыс тарихы мен фәлсафасын жатқа біледі. Сол білімімен ол Уәлидің әйелі ғана емес, кеңесшісі, ішкі және сыртқы мәселелерді шешудегі бас ақылшысына да айналған еді. Сондықтан, оны билікке тосыннан келді деуге болмайды. Уәлиге ақылшы бола білген Айғаным ханым осындай білімі мен табандылығы арқасында билікті өз күшінде сақтап тұра алды. Онысынан нәтиже де шығарды. 1823 жылы  І Александрдың атына хат жазып, 1824 жылы Сырымбеттен өзіне құны 5 мың рубльге тең қоныс салдыртады. Қонысты салуға осы мекенді Айғаным ханымның өзі таңдаған көрінеді. Таудың етегінде орналасқан, маңайы бұлақтың сыңғырына бөленген мекеннің көркі, шынында, керемет еді. Нағыз ақсүйектерге лайық мекен. Айғаным ханымның осы қонысты салдыртуы ауыл шаруашылығы мен кәсіпкерлік саласынан білім алып, көшпенді салттан отырықшылыққа біржола бетбұруы еді. Орыс шеберлерін шақыртып, қарағайдан он бөлмелі үй, ауласына мешіт, медресе, тұрмыстық сарай салдыртады. Салған медресесінде ханым аймақтағы бай-кедейіне қарамастан талапты балаларды жинап, діни пәндермен қатар орыс тілі, дүниетану, өнер пәндерін оқытады. Оқытуға атақты Құлмұхаммед молданы алдырған. Үйдің ішін батыстың сәулет үлгісіндегідей жасатып, терезеге жібек перделер ілгізіп, Қытайдан вазалар, шкафтар алдыртады. Қоныс маңында егіншілікпен айналысу үшін соқа, тырма секілді саймандарды Ресейден әкелген. (Бұл заттар Айыртау ауданындағы Сырымбет мұражайы, Айғаным қонысында сақтаулы. – Ред.).Aiganym hanym

Айғаным ханымның бұл қонысында атақты қазақ болыстары, серілері мен ақын-жыраулары жиі болған. Атақты Құнанбайдың өзі қонысқа табан тіреген. Құнанбай ел ішіндегі дауға байланысты Омбыға тергеуге шақырылғанда, осы Айғаным Шоқанды ортаға салып, аман алып қалған екен. Қоныстағы шаңырақтан дәм татқандардың қатарында Орынбай, Арыстанбай, Шөже, Жанақ секілді өз дәуірінің дүлдүлдері бар еді. Орыстың зерттеуші-ғалымдары да бұл жерге жиі тоқтайтын. А.Сотников, А.Гейне, П.Семенов-Тянь-Шаньский, Ф.Усов секілді орыс зиялылары атбасын бұрып, қонақ болып кететін.

Шоқан осы жерде атақты Жанақ ақыннан тәрбие алып, қазақтың лирикалық эпосы «Қозы Көрпеш – Баян Сұлуды» небәрі алты жасында жаттап алғаны тарихтан белгілі. Шоқанның алғашқы прозалары мен «Едіге», «Еркөкше» дастандары туралы жазбалары осы Сырымбетте жазылған. Тіпті, кейбір деректерде Шоқанды Құсмұрында емес, осы Сырымбетте туған деп айтылып жүр. Шоқан өмірге келді деп жүрген Құсмұрын бекінісі 1845 жылы салынған. Шоқан 1835 жылы туса, бекініс одан кейін он жылдан кейін салынса, демек, тарихта әлі де біраз сыр жатқаны анық. Мұны қазір, тарихшылар көтеріп, зерттеу үстінде. Себебі, 1835 жылы Құсмұрында туғаны туралы да деректерді ғалымдар дәлелдей түсуде.

Aiganym hanymШоқан он төрт жасқа келгенде Айғаным ханым оны Омбыға, кадет корпусына оқуға жібереді. Ал Шоқанның ол жерден қандай білім алып, қазақ тарихында өшпес із қалдырғаны өз алдына бір тақырып. Шоқанды әжесі Айғаным сурет салуға, мүсін жасауға да баулыған. Шоқан салған бір суретте Сырымбеттің тауы бейнеленгенін білеміз. Кейіннен сурет салуды өзінің үйреншікті ісіне айналдырады. Немересіне ақсүйектік тәрбие беріп, білім нәрімен қандырып, оның саяси қайраткер болуын қалаған Айғаным Шоқанның нағыз азамат болып қалыптасқан шағын көре алмады. 1853 жылы, Шоқан он сегіз жасқа толғанда, Айғаным ханым дүниеден өтеді. Артына сол кездегі қазақ қоғамы мен келешек тарихы үшін өлшеусіз мол мұра қалдырады.

Aiganym hanymБүгінгі күні Шоқанның барлық қолжазбалары мен заттары осы Айғаным қонысындағы мұражайда сақтаулы. Сырымбет мұражайының директоры Уәлихан Қайроллаұлының айтуынша, мұражайда 8 мыңға тарта жәдігер бар. Олардың қатарында ханымның қолданған самауырындары, ат әбзелдері, ыдыс-аяқтарымен қатар, иленген аю терісі, сандықтар, Шоқанның үстелі, қаламдары секілді қайталанбас құнды жәдігерлері сақталған. Өкінішке қарай, қонысты 1930 жылдары Кеңес үкіметі өртетіп, біраз бөлігін жойған. Бөренелерін алып құрылысқа пайдаланған. Тек Елбасы Н.Ә Назарбаевтың бастамасымен Айғаным ханым қонысы 1993 жылы қайтадан қалпына келтірілген. Қазір мыңдаған адамдар келіп, қызықтайтын, тарихқа саяхат жасайтын қасиетті орынға айналған бұл жерге жерлестерімізбен қатар, Түркия, АҚШ, Ресей, Германия елінен арнайы қызықтап келушілер де бар.

Қоныстың маңайында Айғаным ханым мен Уәлидің мәңгілік мекені бар. Олардың басына құлпытас та орнатылған. Тарихи қоныста сәнімен салтанат құрған Айғаным ханым қазақ тарихында өз бетінше билікке қол жеткізе алған, еуропаша білім алған, бірнеше тіл меңгерген, саяси-қоғам қайраткері ретінде  із қалдырды.

Нұрсерік  ЖОЛБАРЫС

АСТАНА

Суреттерде: «Айғаным ханым қонысының» ішкі және сыртқы көріністері.

Суреттерді түсірген: автор

Сайтымыздың жаңа мақалаларына жазылыңыз

Поделиться в соц. сетях

Опубликовать в Facebook
Опубликовать в Google Buzz
Опубликовать в Google Plus
Опубликовать в LiveJournal
Опубликовать в Мой Мир
Опубликовать в Одноклассники
Опубликовать в Яндекс

127 пікір

  1. LbrbdxfSmede :

    cialis en mexico — http://newcheaprx1onlinev.com free cialis [url=http://newcheaprx1onlinev.com]buy cheap cialis[/url] ’

  2. Clicktoy Interactive :

    How to get without a doctor prescription http://www.clicktoy.com/hf/pharmacy/fluxone.html buying over the counter uk.

  3. purchase online uk http://hbes.com/css/pharmacy/fintel.html cost of in australia.

  4. earthgarage.com :

    generic cheapest price http://earthgarage.com/wp-content/reports/pharmacy/veramyst.html Buy generic australia.

  5. Bikes Built :

    average cost per pill http://bikesbuiltbetter.com/m/css/pharmacy/formell.html where can i buy in the uk.

  6. Connora Technologies :

    Tablets for sale australia http://www.connoratech.com/wp-content/uploads/2017/01/pharmacy/surpass.html generic price comparison.

  7. www.bwo-berlin.tv :

    generika kaufen schweiz http://www.bwo-berlin.tv/wp-includes/ID3/apotheke/sumatriptan.html generika bestellen osterreich.

  8. JESUSPASTOR.de :

    kaufen ohne rezept deutschland http://jesuspastor.de/wp-content/uploads/2016/11/apotheke/betagan.html tabletten schweiz.

  9. apotek pa natet :

    beställa lagligt recept, http://www.pcitservice.com/apotek/buspiron , kapslar apoteket.

  10. LssnbdcEroxIa :

    buy viagra generic http://canadiannowv.com/ generic cheap viagra [url=http://canadiannowv.com/]buy cheap viagra[/url]

  11. glenncannon :

    online billigt recept, http://glenncannon.com/apotek/amovet , köpa i Sverige pris.

  12. JsdfbSmede :

    buy viagra meds online http://saleednowo.com/where can i buy viagra[url=http://saleednowo.com/]viagra 100mg[/url]

  13. dansk apotek :

    i Sverige uten resept nett, http://jtbtigers.com/?page_name=tetraciclinas , kjøpe Norge Norge.

  14. priser apoteket online, http://www.tedngai.net/?page_name=combivent , receptfri till salu.

  15. WebApoteket dansk :

    apotek Spania København, http://www.ktpublishing.com/serco/?page_name=klotrimazol , Hvordan kjøpe jeg.

  16. VIDEOEXPLORERS.com :

    Sverige göteborg, http://www.videoexplorers.com/wordpress/apotek/lipothin , kostar säljes.

  17. Fnejcguero :

    https://paydayloansnow2017.com/loans no bank account [url=https://paydayloansnow2017.com/]online payday loans no credit check[/url] 1 hour payday loans pay day loan

  18. Svesbentinc :

    cash money payday loan https://now24paydayloans.com/ quick loans bad credit [url=https://now24paydayloans.com/]payday loans near me[/url]

  19. CpkhcChearl :

    loan bad credit bad credit payday loans bad credit instant approval payday loans [url=http://fuyviagraf.com]online payday loans direct lenders[/url] ’

  20. LtiukyPseuct :

    bad credit instant approval payday loans payday loans canadian faxless payday loans [url=https://money24paydayloans.com/]approved cash advance[/url]

  21. DbewenScorge :

    get personal loan bad credit payday advance loan cash loan no credit check [url=https://paydayloanver.org/]payday loans[/url]

  22. Lwbssautori :

    cash loans online online payday loans direct lenders payday loan for [url=https://badcreditjkkl.com/]cash advance loan[/url]

  23. LbsbyPseuct :

    personal loans debt consolidation same day payday loans quick bucks payday loan [url=https://personalloanplk.com/]payday loans[/url]

  24. DbsdbScorge :

    instant cash direct lender payday loans federal student loans [url=https://paydayloansxxe.com/]payday loans[/url]

  25. Gsdbcweilub :

    america payday loans cash advance lenders small loans bad credit [url=https://xxepayday.com/]instant payday loans[/url]

  26. Lelandeagew :

    Thanks for finally talking about > %blog_title% < Loved it!

  27. JthasgwExpege :

    personal loans for bad credit pay day loans bad credit auto loan [url=https://cashadvancevtg.com/]same day payday loan[/url]

  28. JtbwwExpege :

    best company faxless loan payday 3 month payday loans instant loans bad credit [url=https://loansonlinevaec.org/]payday loans near me[/url]

  29. LbsdbaPseuct :

    cash advance payday loans online pay day loan loan payment calculator [url=https://www.lericashadvanceonlineloan.com/]small loans[/url]

  30. En Linea Farmacia :

    Tabletas precio http://farmaciaenlinea.life/febricol.html venta farmacias Chile.

  31. when will generic viagra be available order viagra o’clock

  32. AvreChearl :

    loans now bad credit payday loans online cash loans bad credit [url=https://paydayloansonlinexrvy.com/]payday loans bad credit[/url]

  33. cheap viagra online canadian pharmacy viagra without a doctor prescription sweet

  34. DsbgbScorge :

    best payday advance loans easy loans cash loans online [url=https://bestbtpaydayloans.org/]small loans[/url]

  35. d http://paydaycft.com payday loans online bad credit

  36. f http://paydaycft.com payday loans in hattiesburg ms

  37. QcgvPseuct :

    low interest loan fast payday loans personal bad credit loans [url=https://onlinepaydayloansvunm.com/]approved cash advance[/url]

  38. y http://paydaycft.com no credit check payday loans direct lenders

  39. JvsxxExpege :

    bad credit personal loan loans payday need payday loan today [url=https://cashadvanceccet.com/]payday loans[/url]

  40. s http://levitracft.com viagara cialis levitra

  41. florida payday loans laws pay day loans paper

  42. which is better viagra or cialis cialis coupon makes

  43. AndbChearl :

    authorized payday loan payday loans auto payday loans [url=https://cashmml.org/]best online payday loans[/url]

  44. Lpbofautori :

    student loan help cash advance usa payday cash advance [url=https://installmentaac.org/]cash advance now[/url]

  45. JnxvExpege :

    installment loan cash advance loans bad credit consolidation loans [url=https://personalnaeloan.com/]online payday loans[/url]

  46. DmdScorge :

    approval no fax payday loans cash advance loans unsecured personal loan [url=https://installmentokmloan.com/]cash loans[/url]

  47. DndScorge :

    payday loan online no credit check cash advance loans credit debt management [url=https://paydayvtulo.org/]loans online[/url]

  48. QiklPseuct :

    usa payday loan store installment loan paydayloans chicago [url=https://personalarcloan.com/]get a loan[/url]

  49. farmacia en linea life :

    Precio en farmacia http://farmacia-en-linea.life/ramimed.html compra en farmacia.

  50. DcxScorge :

    cash loans bad credit best online payday loans cash back payday loans [url=https://loansbadzwe.org/]best payday loans[/url]

  51. Online Farmacia :

    Venden el sin receta medica http://farmaciaenlinea.life/calcigol-plain.html como comprar generico en España.

  52. JbbbExpege :

    debt help payday day loans bad credit auto loan [url=https://paydayzrtblo.org/]loans payday[/url]

  53. generic pills online :

    Generic for sale in usa http://usacmp.com/component/k2/author/104206.html Can you buy over the counter in australia.

  54. over the counter spain :

    order cheap http://lrk2015.smkasegamat.edu.my/members/carlotabuckman/profile/ can i buy tablets over the counter.

  55. EVtToilia :

    natural viagra alternatives [url=http://viagraocns.com/]buy viagra[/url] buy viagra no prescription viagra on line

  56. Kbsfloary :

    viagra alternative purchase viagra online viagra reviews [url=http://viagraveikd.com/]online viagra[/url] ’

  57. real viagra online natural viagra viagra free trial [url=http://viagrapbna.com/]cheap generic viagra[/url] ’

  58. EnuAscels :

    cheap viagra generic [url=http://viagapharmaked.com/]viagra without prescription[/url] viagra dose order viagra online

  59. LvdAntide :

    buy brand name viagra what would happen if a girl took viagra free trial of viagra [url=http://newgenericrx1pricev.com/]order viagra[/url] ’

  60. FaaUnwifs :

    buy cialis canada discount cialis cialis from canada [url=http://cialisovnsm.com/]cialis coupon[/url] ’

  61. cialis for order [url=http://cialisoakdm.com/]cialis online pharmacy[/url] 24 hour cialis cialis uk

  62. Vdnticeme :

    cialis shipped to canada cialis soft cialis once a day pill [url=http://gawcialis.com/]cialis professional[/url] ’

  63. LbsAntide :

    super cialis buy generic cialis generic cialis soft [url=http://cialisotjs.com/]cialis prescription[/url] ’

  64. FndUnwifs :

    online cialis cialis uk cialis 5mg daily dose [url=http://buyvcialiosonline.com/]cialis.com free offer[/url] ’

  65. Dmdenzymn :

    side effects cialis one a day discount cialis buy cialis uk [url=http://drcialonlinedkb.com/]free cialis[/url] ’

  66. cheap cialis soft tabs [url=http://medcialedonline.com/]buy cialis online[/url] cialis for sale cialis cost

  67. cialis pill splitting [url=http://cialisovnas.com/]buy cialis generic[/url] cialis cheap cialis reviews

  68. Dbsenzymn :

    medicament cialis cialis.com free offer cheap cialis australia [url=http://cialiseiand.com/]cialis generic[/url] ’

  69. AmvtEleme :

    cialis soft tabs uk [url=http://cialisovnnc.com/]tadalafil cialis[/url] canada cialis tadalafil cialis

  70. Vedfeence :

    cialis tadalafil tablets rx cialis low price [url=http://cialisoakdm.com/]canada cialis[/url] ’

  71. Ondcdaync :

    viagra tablets http://genericonlineviaqra.com/effects of viagra [url=http://genericonlineviaqra.com/]generic viagra online[/url] OK’

  72. LssdvdEroxIa :

    female viagra http://viasergeneric.com/viagra wikipedia [url=http://viasergeneric.com/]buy cheap viagra[/url] OK’

  73. Ffvdfenzymn :

    cialis sold in canada http://ciallisonline.com/how much does cialis cost [url=http://ciallisonline.com/]purchase cialis[/url] OK’

  74. ok’buy generic cialisbuy cialis no prescription[url=http://genericcialls.com/]cialis online[/url] OK’

  75. OmrAntide :

    viagra mail order generic viagra online viagra online [url=http://onlineviaqer.com/]viagra samples[/url] OK’

  76. VecuAscels :

    viagra online sales [url=http://viasergeneric.com/]generic viagra[/url] buy viagra in england discount viagra OK’

  77. ObdrAntide :

    viagra herbal viagra natural alternatives to viagra [url=http://onlineviaqer.com/]viagra generic[/url] OK’

  78. ok’buy cheap cialiscialis reviews[url=http://genericcialls.com/]cheap cialis[/url] OK’

  79. FvesChearl :

    cheap cialis australia http://ciallisonline.com/ ok’

  80. viagra + where to buy + .au
    viagra without prescription
    viagra buy uk cheap

  81. buy viagra cheap australia
    generic viagra online
    buy viagra online — http //buyviagraonlinehere.com

  82. online prescriptions
    online pharmacies canada
    lloyds pharmacy online

  83. canadian online casino for real money
    casino online
    bingo sites accept paysafecard

  84. cheap viagra mastercard
    sildenafil citrate online
    buy viagra tesco

  85. cialis super active 20mg pills
    tadalafil generic
    buy cialis online discount

  86. prix windows 10 64 bits
    windows updates
    windows 10 home 32 bit product keys

  87. yobgPsype :

    Hello! All! buy research paper [url=https://writeresearchpaper.us.com/]research paper service[/url] ok’

  88. no fax payday loans cash loans bad credit [url=https://paydayloansnofax.us.org/] no fax payday loans[/url] OK’

  89. Allcash advance on credit card fast cash loan [url=https://cashadvancelenders.us.org/]cash advance usa[/url] OK’

  90. payday loan online bad credit loans online [url=https://loanonline.us.org/]online payday loans[/url]OK’

  91. Hi cash advance online apply loan bad credit [url=https://getaloan.us.org/] cash advance online[/url] OK’

  92. Earnestine :

    buy cialis professional 20 mg
    buy cialis
    taking two cialis pills

  93. ok’ https://paydayloansnofax.us.org/ quick loans bad credit [url=https://paydayloansnofax.us.org/]no faxing payday loan[/url]

  94. https://cashadvancelenders.us.org/instant cash loans [url=https://cashadvancelenders.us.org/]cash advance lenders[/url] payday loans for bad credit

  95. My!!!generic viagra female viagra [url=http://genericviagravekal.com/]buy viagra[/url] OK’

  96. 20010 windows product key
    microsoft word
    microsoft windows 10 installer download

Пікір жазу

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

*


9 − 1 =

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>