Жошыны ашуландырған «Ақсақ құлан»

222 Қазақтың күйшілік өнеріндегі ең бір көне күйлердің бірі халық күйі «Ақсақ құлан» болып есептеледі. Бұл күйдің шығу тарихы қазақтың төл аспабы домбырамен байланысты. Бізге жеткен, осы күнде айтылып, әртүрлі басылымдарда жарияланып жүрген  бұл күйдің аңызы бойынша ертеректе домбыра үш ішекті, көмей тесігі болмаған деп жазылып келеді. Күйші Кербұқа ханның алдында күй тартқанда домбыраның үнінен «Балаң өлді, Жошы хан» деген сөздер естілді деп келтіріледі.

Бүгін оқырман назарына «Ақсақ құлан» күй-аңызының тағы бір нұсқасын ұсынбақпыз. Көп айтылмайтын, ұмытылып бара жатқан бұл нұсқаны, былтырғы жылы дүниеден өткен белгілі күйші-зерттеуші Тымат Мерғалиев 1965 жылы Саратов облысы, Старо-Полтавка ауданы, Канев селосының тұрғыны күйші Жұмағалиев Сапардан  жазып алып, 1972 жылы шыққан өзінің «Домбыра сазы» атты еңбегінде жариялаған.

Күйді жеткізуші оның мазмұнын былай деп баяндаған екен: Ертеде Жошы деген ханның үлкен баласы аңға шығып, құлан атуға барғаннан қайтып оралмапты. Баласын біраз күндер күтіп , ақыры келмеген соң, оның тірі емес екенін әкесі сезеді. Енді не болса да жаман хабарын естігісі келмеген хан:

— Кімде кім, менің баламның қайғылы хабарын естіртсе, соның көмейіне қорғасын ерітіп құямын, деп халыққа жар салыпты. Халық ханның баласын құлан теуіп өлтіргенін біледі, бірақ әкесіне айтуға батылдары бармайды. Күндердің күнінде ел аралап жүрген бір домбырашы бұл хабарды естіп, ханның ордасына барыпты. Бірақ күзетшілерден асып ордаға кіре алмай далада, қақпа алдында отырып, домбырасынан бір күйді күңіренте тарта беріпті. Кешкіғұрым саңқылдап шыққан домбыра үні сол маңайды тегіс шарлап, орда ішіндегі ханның да құлағына шалынады. Тақта мүлгіп отырған хан сәл басын көтеріп:

333— Мынау ненің үні? Барып біліңдерші? Егер менде шаруасы бар адам болса мында алып келіңдер! – деп уәзірлерінің біріне әмір етеді.

Уәзір әлгі домбырашыны ханның алдына алып келеді. Хан оған:

— Қайдан жүрген адамсың мұнда келу мақсатыңды айт! – дегенде домбырашы:

— Тақсыр! Көптен көңілімде жүрген  бір күйім бар еді, соны сізге сынатқалы келіп едім, — депті.

— Е, олай болса домбыраңды тарт! – депті хан.

Бұл сөзді естуі сол-ақ екен, күйші домбырасының бұрауын қоңыр дауысқа келтіріп, әрбір қығысын салмақпен қағып, бір күйді тарта беріпті. Күйдің алғашқы дыбысынан басталған қатал үн, бірте-бірте қоюланып, «мені естисің бе, хан ием, қайғылы хабар айтамын» дегендей, алдын ала негізгі тақырыбынан, айтпақ ойынан хабар береді. Домбыраның күңіренген үнінен сезіктенген уәзірлерінің бірі:

— Тақсыр! Мынау не дегелі отыр өзі?  — дегенде, хан айнала отырғандарға, домбырашыға қарап:

— Мына бастағаның, сенің тартатын, менің естіп, тыңдайтын күйім емес екен. Бірақ, әдейілеп келген екенсің тарт, тарт!  — депті. Ханнан ұлықсат алған домбырашы күйін боздата тартқанда, домбыраның көмейінен:

Ақсақ құлан шошыған,

Қырда еркін жосыған.

Тынышын бұзып құланның,

Оқ атқан сіздің ұлыңыз,

Опат болды осыдан.

Хабарын соның айтуға,

Арып-ашып алыстан,

Келіп тұр мынау домбыра,

Болған істің барлығын,

Қалдырмай түгел баяндар.

Үніне оның құлақ сал,

Қаумалаған, халайық,

444    Хан бастаған жарандар, — деген қайғылы үн күңіреніп естіледі. Әсіресе домбыраның әрбір буынында: «опат болды»,  — деген сөздер адам айтқандай ап-анық естіліп, қайталанып тұрады. Мұны естігенде төрде отырған  хан егіліп жылайды. Ханның  шешесі мен әйелі, қызы қатты қапаланып зарлайды. Домбыраның «сиқырлы сазы» мен қайғылы үнінен есі кетіп әлсіреген хан:

— Ұстаңдар мына  күйшіні! – деп, уәзірлеріне әмір етіпті. Сонда күйші ханға қарап:

— Уа, тақсыр! Мен аузымды ашып, ештеме де айтқаным жоқ едім ғой, жазығым өзіңіздің ұлықсатыңызбен күй тартқаным ба? Барлық сырды ашып, айтып берген мынау домбыра емес пе? – депті. Хан осы жерде сөзден жеңіліп, берген жарлығын орындау үшін «кім болса да бәрі бір, қаралы хабар әкелгеннің үні өшіп, жазасын алсын» — деп, бұйырып, домбыраның қақпағынан көмей тесігін жасап қорғасын ерітіп құйғызыпты. Содан бастап домбыраның көмей тесігі пайда болған екен деседі.

Бұл күй ел арасына «Ақсақ құлан», кей жерлерде «Ақсақ құлан, Жошы хан» деген атпен тарап кеткен. Күйші-зерттеуші Тымат Мерғалиевтың жазып алған бұл нұсқасының ноталық үлгісі  1982 жылы «Қазақтың музыкалық фольклоры» атты ғылыми жинақта да жарық көрді. Күйдің басқа нұсқалары кейінгі ұрпаққа атақты күйшілер Оқап Қабиғожин, Қали Жантілеуов, Шәміл Әбілтаев, Нұрғиса Тілендиевтар арқылы жетті. Қазіргі кезде бұл күй барлық шебер орындаушылардың репертуарларынан орын алған.

Бағлан Бәбіжан

 

Сайтымыздың жаңа мақалаларына жазылыңыз

Поделиться в соц. сетях

Опубликовать в Facebook
Опубликовать в Google Buzz
Опубликовать в Google Plus
Опубликовать в LiveJournal
Опубликовать в Мой Мир
Опубликовать в Одноклассники
Опубликовать в Яндекс

615 комментариев

  1. Дәулет Серiкбаев :

    Халыққа осылай жеттi ғой,Мултьфилмiнде көрдiк қой.

  2. Назым :

    Жакында гана осы куй ес!ме тус!п ед!

  3. Lelandeagew :

    We absolutely love your blog and find the majority of your post’s to be just what I’m looking for. Would you offer guest writers to write content for yourself? I wouldn’t mind composing a post or elaborating on a lot of the subjects you write regarding here. Again, awesome site!
    cialis

  4. Lelandeagew :

    It’s amazing for me to have a site, which is good for my experience. thanks admin
    levitra mg

  5. Lelandeagew :

    Howdy are using WordPress for your site platform? I’m new to the blog world but I’m trying to get started and set up my own. Do you need any html coding knowledge to make your own blog? Any help would be greatly appreciated!

  6. Lelandeagew :

    Nice post. I was checking constantly this blog and I’m impressed! Extremely helpful information specially the last part 🙂 I care for such information much. I was seeking this particular information for a very long time. Thank you and good luck.
    levitra mg

  7. Lelandeagew :

    I was curious if you ever thought of changing the structure of your site? Its very well written; I love what youve got to say. But maybe you could a little more in the way of content so people could connect with it better. Youve got an awful lot of text for only having one or 2 pictures. Maybe you could space it out better?
    levitra 20

  8. Lelandeagew :

    Thank you for sharing your info. I really appreciate your efforts and I am waiting for your next write ups thanks once again.
    levitra 20 mg

  9. Lelandeagew :

    Have you ever thought about writing an e-book or guest authoring on other sites? I have a blog based on the same subjects you discuss and would love to have you share some stories/information. I know my subscribers would enjoy your work. If you are even remotely interested, feel free to shoot me an e-mail.
    levitra 20 mg

  10. Lelandeagew :

    I used to be suggested this blog by means of my cousin. I am not certain whether or not this submit is written by him as no one else know such targeted about my problem. You are amazing! Thank you!
    canadian pharmacies

  11. Lelandeagew :

    It’s difficult to find knowledgeable people in this particular subject, however, you seem like you know what you’re talking about! Thanks
    canadian pharmacies

  12. Lelandeagew :

    I think this is among the so much vital info for me. And i am satisfied reading your article. However want to remark on few general things, The website taste is ideal, the articles is actually nice : D. Just right task, cheers
    levitra

  13. Lelandeagew :

    Nice post. I learn something totally new and challenging on websites I stumbleupon every day. It will always be exciting to read articles from other writers and use something from other websites.
    prednisolone

  14. Lelandeagew :

    Outstanding quest there. What occurred after? Take care!

  15. Lelandeagew :

    Hello there, I do believe your blog may be having browser compatibility problems. When I look at your site in Safari, it looks fine however, when opening in I.E., it’s got some overlapping issues. I merely wanted to give you a quick heads up! Besides that, great blog!
    sildenafil

  16. Lelandeagew :

    I wanted to thank you for this very good read!! I absolutely enjoyed every bit of it. I have you saved as a favorite to check out new stuff you post…
    sildenafil

  17. Lelandeagew :

    Thanks for sharing your thoughts. I truly appreciate your efforts and I am waiting for your next write ups thanks once again.
    levitra without a doctor prescription

  18. Lelandeagew :

    Hi there, I want to subscribe for this weblog to get most up-to-date updates, therefore where can i do it please assist.
    sildenafil

  19. Lelandeagew :

    Howdy! I know this is somewhat off-topic but I had to ask. Does operating a well-established website like yours take a massive amount work? I am completely new to running a blog however I do write in my diary on a daily basis. I’d like to start a blog so I can easily share my experience and thoughts online. Please let me know if you have any kind of recommendations or tips for brand new aspiring bloggers. Appreciate it!
    [url=http://sildenafil20citrate.com/]sildenafil[/url]

  20. Lelandeagew :

    I don’t know if it’s just me or if everybody else experiencing problems with your site. It appears like some of the written text on your posts are running off the screen. Can someone else please provide feedback and let me know if this is happening to them as well? This could be a problem with my internet browser because I’ve had this happen before. Appreciate it
    generic cialis

  21. Lelandeagew :

    Hey! I’m at work surfing around your blog from my new apple iphone! Just wanted to say I love reading your blog and look forward to all your posts! Carry on the excellent work!
    Canadian Pharmacy

  22. Lelandeagew :

    Today, while I was at work, my cousin stole my iPad and tested to see if it can survive a thirty foot drop, just so she can be a youtube sensation. My iPad is now destroyed and she has 83 views. I know this is completely off topic but I had to share it with someone!
    viagra price

  23. Lelandeagew :

    Neat blog! Is your theme custom made or did you download it from somewhere? A theme like yours with a few simple tweeks would really make my blog jump out. Please let me know where you got your theme. Thank you
    buy viagra online

  24. buy viagra for cheap
    viagra generic availability
    cheap viagra levitra cialis

  25. Lelandeagew :

    Hey there! I simply wish to offer you a big thumbs up for the great info you’ve got right here on this post. I’ll be coming back to your blog for more soon.
    generic for viagra

  26. Trevorbok :

    You actually stated this wonderfully.
    cialismsnntx.com
    cialis prostate

  27. LelandCen :

    Remarkable! Its in fact remarkable article, I have got much clear idea about from this paragraph.

  28. tadalafil 20 mg cialis cost generic cialis online [url=http://cialisoakdm.com/#]generic cialis online[/url]

  29. AlfredFrirm :

    wh0cd261307 MOBIC

  30. CharlesGoppy :

    wh0cd36673 Lasix

  31. Aaronswemy :

    wh0cd251170 kamagra

  32. Walterhoutt :

    [url=http://xn—-7sbxknpl.xn--p1ai/user/tiowebcaheal1984/]wifiwirelesscameras.com[/url]

  33. Altonfoowl :

    [url=http://vrbsh.ucoz.ru/index/8-31714]sex-pictures-post.com[/url]

  34. AlfredFrirm :

    wh0cd108172 lexapro

  35. Aaronswemy :

    wh0cd179671 kamagra

  36. ThomasZes :

    [url=http://vwforce.com/forums/profile.php?mode=viewprofile&u=661834]3monthpaydayloans.us.com[/url]

  37. Aaronswemy :

    wh0cd108172 LASIX

  38. Aaronswemy :

    wh0cd179671 lasix

  39. ThomasZes :

    [url=http://xn--b1afhd5ahf.org/users/leikacasa1987]torssexdvd[/url]

  40. ThomasZes :

    [url=http://lazienkiportal.pl/forum/member.php?action=profile&uid=73502]paydayloansnearme[/url]

  41. ThomasZes :

    [url=http://kinosrulad.com/user/genounvasu1973/]3monthpaydayloans.us.com[/url]

  42. ThomasZes :

    [url=http://foodcool.16mb.com/user/pingnemtada1974/]paydayloanscompanies[/url]

  43. CharlesGoppy :

    wh0cd251170 CEPHALEXIN

  44. MichaelHig :

    wh0cd108172 celexa

  45. BennyPneup :

    wh0cd36673 lasix

  46. For patients with stage 4 colorectal cancer, the disease has spread metastasized to distant organs such as the liver, lungs, or ovaries. free viagra sample pack https://footstepsunltd.com/ discount viagraConcerns were strengthened by analysis of another cluster of IPH cases in Chicago, occurring in parallel to the Cleveland cases 59. Memory loss is an example. The crises can be so painful that the person may require hospitalization.

  47. Putting the shopping away leaves me exhausted, and I often sneak off for a lie down. women viagra http://kaeviagraon.com/ viagra australiaOn September 5th, 2010 at 4:14 pmstephanie rogers says… We’ll send instructions on how to reset your password to the email address we have on record. Red blood cells are made in the bone marrow, the soft, spongy tissue found inside larger bones.

  48. MichaelHig :

    wh0cd251170 valtrex

  49. They also may experience changes in taste and a lack of interest and ability to shop for food and prepare meals at home. generic viagra reviews http://alecdviagajafuk.com/ generic viagra online pharmacyIn older children, a form of encephalitis can develop and must be treated effectively to avoid long-term neurologic problems such as seizures and weakness. A feeling of fullness despite a lighter appetite is another common sign of ovarian cancer. The Pap test, a simple procedure that can be performed during routine gynecologic visits, detects pre-cancerous changes in the cervix.

  50. Kennethjeofe :

    wh0cd179671 baclofen

  51. CharlesGoppy :

    wh0cd108172 Prednisone

  52. I fall asleep while standing on the tube. female viagra pill https://ouarzazatefilmcommission.com/ viagraIf there is a change in only one breast, you should discuss this with your doctor. This is the best screening test for colon cancer. Blood cells are divided into three main types.

  53. Kennethjeofe :

    wh0cd36673 lasix 20

  54. MichaelHig :

    wh0cd108172 tadacip

  55. MichaelHig :

    wh0cd36673 zyban

  56. The drugs first prescribed for Type II diabetes are in a class of compounds called sulfonylureas and include tolbutamide, tolazamide, acetohexamide, and chlorpropamide. buy viagra pills http://ekioviagencm.com/ free viagraRecommended health checksProtecting your healthHealthy weightEasy steps you can take to help reach and maintain a healthy weight for better health and wellbeing. Talk to Your Doctor Even Dr. Always read the patient information leaflet that comes with your medicine.

  57. Aaronswemy :

    wh0cd108172 xenical

  58. Aaronswemy :

    wh0cd36673 more

  59. Kennethjeofe :

    wh0cd251170 Wellbutrin

  60. MichaelHig :

    wh0cd251170 provera

  61. Kennethjeofe :

    wh0cd251170 clomid

  62. Kennethjeofe :

    wh0cd108172 lasix 20

  63. AlfredFrirm :

    wh0cd108172 kamagra

  64. Aaronswemy :

    wh0cd251170 lexapro

  65. BennyPneup :

    wh0cd179671 indocin

  66. CharlesGoppy :

    wh0cd108172 buy viagra

  67. Aaronswemy :

    wh0cd179671 clomid

  68. Kennethjeofe :

    wh0cd251170 prednisone

  69. AlfredFrirm :

    wh0cd108172 hyzaar

  70. Aaronswemy :

    wh0cd108172 lexapro

  71. Kennethjeofe :

    wh0cd179671 as example

  72. Stewartvew :

    wh0cd251170 lasix

  73. Kennethjeofe :

    wh0cd251170 zanaflex

  74. Kennethjeofe :

    wh0cd36673 elimite

  75. BennyPneup :

    wh0cd251170 kamagra

  76. CharlesGoppy :

    wh0cd251170 zetia

  77. Aaronswemy :

    wh0cd251170 lexapro

  78. Aaronswemy :

    wh0cd108172 [url=http://buy-lasix.us.com/]lasix 20mg[/url]

  79. Kennethjeofe :

    wh0cd251170 ventolin

  80. MichaelHig :

    wh0cd179671 yasmin

  81. MichaelHig :

    wh0cd108172 vasotec

  82. BennyPneup :

    wh0cd251170 atarax

  83. Kennethjeofe :

    wh0cd108172 learn more

  84. Kennethjeofe :

    wh0cd251170 cephalexin

  85. Kennethjeofe :

    wh0cd179671 wellbutrin

  86. BennyPneup :

    wh0cd179671 bentyl

  87. AlfredFrirm :

    wh0cd108172 kamagra

  88. DouglasBable :

    wh0cd108172 atarax

  89. CharlesGoppy :

    wh0cd293680 Lipitor

  90. CharlesGoppy :

    wh0cd186668 seroquel

  91. CharlesGoppy :

    wh0cd293680 Lipitor

  92. MichaelHig :

    wh0cd186668 estrace

  93. CharlesGoppy :

    wh0cd293680 atarax

  94. MichaelHig :

    wh0cd186668 indocin

  95. CharlesGoppy :

    wh0cd400692 avodart

  96. Aaronswemy :

    wh0cd400692 revia

  97. CharlesGoppy :

    wh0cd186668 zithromax

  98. AlfredFrirm :

    wh0cd400692 estrace

  99. CharlesGoppy :

    wh0cd400692 clomid

  100. Stewartvew :

    wh0cd186668 retin a

  101. Aaronswemy :

    wh0cd186668 BUY

  102. CharlesGoppy :

    wh0cd293680 orlistat

Пікір жазу

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

*


− 1 = 5