Жошыны ашуландырған «Ақсақ құлан»

222 Қазақтың күйшілік өнеріндегі ең бір көне күйлердің бірі халық күйі «Ақсақ құлан» болып есептеледі. Бұл күйдің шығу тарихы қазақтың төл аспабы домбырамен байланысты. Бізге жеткен, осы күнде айтылып, әртүрлі басылымдарда жарияланып жүрген  бұл күйдің аңызы бойынша ертеректе домбыра үш ішекті, көмей тесігі болмаған деп жазылып келеді. Күйші Кербұқа ханның алдында күй тартқанда домбыраның үнінен «Балаң өлді, Жошы хан» деген сөздер естілді деп келтіріледі.

Бүгін оқырман назарына «Ақсақ құлан» күй-аңызының тағы бір нұсқасын ұсынбақпыз. Көп айтылмайтын, ұмытылып бара жатқан бұл нұсқаны, былтырғы жылы дүниеден өткен белгілі күйші-зерттеуші Тымат Мерғалиев 1965 жылы Саратов облысы, Старо-Полтавка ауданы, Канев селосының тұрғыны күйші Жұмағалиев Сапардан  жазып алып, 1972 жылы шыққан өзінің «Домбыра сазы» атты еңбегінде жариялаған.

Күйді жеткізуші оның мазмұнын былай деп баяндаған екен: Ертеде Жошы деген ханның үлкен баласы аңға шығып, құлан атуға барғаннан қайтып оралмапты. Баласын біраз күндер күтіп , ақыры келмеген соң, оның тірі емес екенін әкесі сезеді. Енді не болса да жаман хабарын естігісі келмеген хан:

— Кімде кім, менің баламның қайғылы хабарын естіртсе, соның көмейіне қорғасын ерітіп құямын, деп халыққа жар салыпты. Халық ханның баласын құлан теуіп өлтіргенін біледі, бірақ әкесіне айтуға батылдары бармайды. Күндердің күнінде ел аралап жүрген бір домбырашы бұл хабарды естіп, ханның ордасына барыпты. Бірақ күзетшілерден асып ордаға кіре алмай далада, қақпа алдында отырып, домбырасынан бір күйді күңіренте тарта беріпті. Кешкіғұрым саңқылдап шыққан домбыра үні сол маңайды тегіс шарлап, орда ішіндегі ханның да құлағына шалынады. Тақта мүлгіп отырған хан сәл басын көтеріп:

333— Мынау ненің үні? Барып біліңдерші? Егер менде шаруасы бар адам болса мында алып келіңдер! – деп уәзірлерінің біріне әмір етеді.

Уәзір әлгі домбырашыны ханның алдына алып келеді. Хан оған:

— Қайдан жүрген адамсың мұнда келу мақсатыңды айт! – дегенде домбырашы:

— Тақсыр! Көптен көңілімде жүрген  бір күйім бар еді, соны сізге сынатқалы келіп едім, — депті.

— Е, олай болса домбыраңды тарт! – депті хан.

Бұл сөзді естуі сол-ақ екен, күйші домбырасының бұрауын қоңыр дауысқа келтіріп, әрбір қығысын салмақпен қағып, бір күйді тарта беріпті. Күйдің алғашқы дыбысынан басталған қатал үн, бірте-бірте қоюланып, «мені естисің бе, хан ием, қайғылы хабар айтамын» дегендей, алдын ала негізгі тақырыбынан, айтпақ ойынан хабар береді. Домбыраның күңіренген үнінен сезіктенген уәзірлерінің бірі:

— Тақсыр! Мынау не дегелі отыр өзі?  — дегенде, хан айнала отырғандарға, домбырашыға қарап:

— Мына бастағаның, сенің тартатын, менің естіп, тыңдайтын күйім емес екен. Бірақ, әдейілеп келген екенсің тарт, тарт!  — депті. Ханнан ұлықсат алған домбырашы күйін боздата тартқанда, домбыраның көмейінен:

Ақсақ құлан шошыған,

Қырда еркін жосыған.

Тынышын бұзып құланның,

Оқ атқан сіздің ұлыңыз,

Опат болды осыдан.

Хабарын соның айтуға,

Арып-ашып алыстан,

Келіп тұр мынау домбыра,

Болған істің барлығын,

Қалдырмай түгел баяндар.

Үніне оның құлақ сал,

Қаумалаған, халайық,

444    Хан бастаған жарандар, — деген қайғылы үн күңіреніп естіледі. Әсіресе домбыраның әрбір буынында: «опат болды»,  — деген сөздер адам айтқандай ап-анық естіліп, қайталанып тұрады. Мұны естігенде төрде отырған  хан егіліп жылайды. Ханның  шешесі мен әйелі, қызы қатты қапаланып зарлайды. Домбыраның «сиқырлы сазы» мен қайғылы үнінен есі кетіп әлсіреген хан:

— Ұстаңдар мына  күйшіні! – деп, уәзірлеріне әмір етіпті. Сонда күйші ханға қарап:

— Уа, тақсыр! Мен аузымды ашып, ештеме де айтқаным жоқ едім ғой, жазығым өзіңіздің ұлықсатыңызбен күй тартқаным ба? Барлық сырды ашып, айтып берген мынау домбыра емес пе? – депті. Хан осы жерде сөзден жеңіліп, берген жарлығын орындау үшін «кім болса да бәрі бір, қаралы хабар әкелгеннің үні өшіп, жазасын алсын» — деп, бұйырып, домбыраның қақпағынан көмей тесігін жасап қорғасын ерітіп құйғызыпты. Содан бастап домбыраның көмей тесігі пайда болған екен деседі.

Бұл күй ел арасына «Ақсақ құлан», кей жерлерде «Ақсақ құлан, Жошы хан» деген атпен тарап кеткен. Күйші-зерттеуші Тымат Мерғалиевтың жазып алған бұл нұсқасының ноталық үлгісі  1982 жылы «Қазақтың музыкалық фольклоры» атты ғылыми жинақта да жарық көрді. Күйдің басқа нұсқалары кейінгі ұрпаққа атақты күйшілер Оқап Қабиғожин, Қали Жантілеуов, Шәміл Әбілтаев, Нұрғиса Тілендиевтар арқылы жетті. Қазіргі кезде бұл күй барлық шебер орындаушылардың репертуарларынан орын алған.

Бағлан Бәбіжан

 

Сайтымыздың жаңа мақалаларына жазылыңыз

Поделиться в соц. сетях

Опубликовать в Facebook
Опубликовать в Google Buzz
Опубликовать в Google Plus
Опубликовать в LiveJournal
Опубликовать в Мой Мир
Опубликовать в Одноклассники
Опубликовать в Яндекс

14 пікір

  1. Дәулет Серiкбаев :

    Халыққа осылай жеттi ғой,Мултьфилмiнде көрдiк қой.

  2. Назым :

    Жакында гана осы куй ес!ме тус!п ед!

  3. Lelandeagew :

    We absolutely love your blog and find the majority of your post’s to be just what I’m looking for. Would you offer guest writers to write content for yourself? I wouldn’t mind composing a post or elaborating on a lot of the subjects you write regarding here. Again, awesome site!
    cialis

  4. Lelandeagew :

    It’s amazing for me to have a site, which is good for my experience. thanks admin
    levitra mg

  5. Lelandeagew :

    Howdy are using WordPress for your site platform? I’m new to the blog world but I’m trying to get started and set up my own. Do you need any html coding knowledge to make your own blog? Any help would be greatly appreciated!

  6. Lelandeagew :

    Nice post. I was checking constantly this blog and I’m impressed! Extremely helpful information specially the last part :) I care for such information much. I was seeking this particular information for a very long time. Thank you and good luck.
    levitra mg

  7. Lelandeagew :

    I was curious if you ever thought of changing the structure of your site? Its very well written; I love what youve got to say. But maybe you could a little more in the way of content so people could connect with it better. Youve got an awful lot of text for only having one or 2 pictures. Maybe you could space it out better?
    levitra 20

  8. Lelandeagew :

    Thank you for sharing your info. I really appreciate your efforts and I am waiting for your next write ups thanks once again.
    levitra 20 mg

  9. Lelandeagew :

    Have you ever thought about writing an e-book or guest authoring on other sites? I have a blog based on the same subjects you discuss and would love to have you share some stories/information. I know my subscribers would enjoy your work. If you are even remotely interested, feel free to shoot me an e-mail.
    levitra 20 mg

  10. Lelandeagew :

    I used to be suggested this blog by means of my cousin. I am not certain whether or not this submit is written by him as no one else know such targeted about my problem. You are amazing! Thank you!
    canadian pharmacies

  11. Lelandeagew :

    It’s difficult to find knowledgeable people in this particular subject, however, you seem like you know what you’re talking about! Thanks
    canadian pharmacies

  12. Lelandeagew :

    I think this is among the so much vital info for me. And i am satisfied reading your article. However want to remark on few general things, The website taste is ideal, the articles is actually nice : D. Just right task, cheers
    levitra

  13. Lelandeagew :

    Nice post. I learn something totally new and challenging on websites I stumbleupon every day. It will always be exciting to read articles from other writers and use something from other websites.
    prednisolone

  14. Lelandeagew :

    Outstanding quest there. What occurred after? Take care!

Добавить комментарий для Lelandeagew Cancel

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

*


4 + = 12

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>