Санамақтар

123Сәбидің тілі шығып, айналасымен танысып, зейіні ояна бастаған кезде санамақтың маңызы ерекше. Санамақ – кезкелген халықта кездесетін, жас баланың есептеу, ойлау қабілетін дамытуға арналған тілдік құралы. Оны балалар тiлi еркiн шыққан сәтінен ес білгенге дейін үйрететін болған. Санамақтар әрі ойын, әрі есеп түрінде қолданылады. Оның ырғағы мен әуезділігіне көп көңіл бөлінеді. Өйткені 4-6 жасқа дейінгі балалар табиғаттан үйлесім іздеп, соны игеруге талпынады. Георгий Виноградов санамақтар туралы былай деп жазады: «Ауызша өлеңдердің ешқайсысы санамақтар сияқты бай емес. Санамақта сан есімдер түрленген сайын мазмұны да байып, құнарлана түседі. Бұл жерде сан мен зат атауы астасып, бір-біріне мағына беріп тұрады. Санамақты жақсы жаттаған баланың есепке де, ойға да жүйріктігі
тегін емес». Атақты математик ғалымдар бала кездерінде санамақ айтуға құштар болғандарын айтады. Санамақтан диссертация қорғаған Ресей ғалымы Алексей Рассыхаев «Санамақтар алғашқыда мағынасыз ойын тәрізді ғана болып көрінеді. Бірақ оның астарында баланы есепке, санауға үйретуді көздейтін тапқырлық жатыр» дейді.
Санамақ, ең алдымен, баланың өлеңге құмарлығын күшейтеді. Жатық сөйлеуге дағдыландырып, олардың жаттау машығын, танымдық ой өрiсiн жетілдіреді.
Қазақы санамақтардағы тақпақ шумақтары ұлттық менталитетке өте жақын. Негізгі арқауы – күнделікті қолданылатын тұрмыстық заттар (Мәселен, бір дегенім – білеу, екі дегенім – егеу). Киіз үй жабдықтарына, құрал-саймандарға, төрт түлікке қатысты санамақтар молынан ұшырасады. Олардың iшкi мазмұнынан сәби психологиясының ерекшелiктерi танылады. Егер санамақтар мазмұнына назар аударсақ, олардың ұйқасқа құрылатынын байқаймыз. Александра Усова «Санамақ ұйқасты талап етеді. Сондықтан бала санамақты айтқанда, ұйқаспен, шешен сөйлеуді үйренеді. Санамақ жаттап өскен бала болашақта қисын-
ды сөйлеуге бейім тұрады. Ғалымдардың көпшілігі жас кезінде санамақты жақсы айтатын баладан келешекте ақын-жазушы, шешен, журналистердің көп шығатынын айтады» деген. Америка ғалымы, когнитивті психология саласының маманы Давид Рубин «Ауызша дәстүрдегі жады» («Memory in oral traditions») атты кітабында санамақтардың балалардың ойлауын, сөйлеуін, есептей білу қабілетін жетілдірудегі маңызын айрықша атап көрсеткен. Ғалымдар санамақтың өлшемін, ырғағын зерттей отырып, оның бала психологиясына тигізетін әсерін аңғарған. Санамақты көп айтатын балалардың импровизациялық (суырып салма) шеберлігі барынша артады. Қимылы баяу жеткіншектер санамақ ойыны арқылы ширап, белсенділігі күшейеді. Санамақ жаттауды әдетке айналдырған бала өзін емін-еркін және тәуелсіз сезінеді. Мінезіне қайсарлық, өжеттік бітіп, көшбасшыға тән қасиет дариды. Ең бастысы, кез-келген ата-ананың уайымына айналған өзін басқадан кем сезіну, көңілі толмаушылық, торығу сезімдерінен арылады. Демек, балаңыз жасық, жасқаншақ, жайбасар болса, санамақ жаттату арқылы сол кемшіліктерден арылтуға мүмкіндігіңіз бар. Әрі санамақ баланың құрдастарымен майлы қасықтай тез араласып кетуіне дәнекер болады. Өйткені ойын үстінде оны айтуға бір бала емес, бір топ бала атсалысады. «Ырғағы әуезді мұндай санамақтар бөбектердің көп күш салмай-ақ, ана тілін меңгеруіне жәрдемдеседі» дейді балалар ақыны Корней Чуковский. Санамақ тілінің барынша қарабайыр екендігіне назар аударған Стелла Цейтлин «Баланың бастапқы сөздік қорын осындай қарапайым сөздер құрайды» деген.
ХХ ғасырдың орта шенінде румын зерттеушісі Константин Брайлою мен америкалық филолог Роббинс Бурлинг бірлесіп зерттеудің нәтижесінде әлем халықтары санамақтарының бір-біріне өте ұқсас, әмбебап сипатта болатындығын анықтады. Демек, бұл баланың қалауы, тілегі барлық ұлтта бірдей екендігін дәлелдейді.
Психолог Ольга Абашина есту қабілетінде мүкісі бар оқушылардың тілін жөндеу үшін санамақ пайдалануға кеңес береді. Өйткені құлағы жөнді естімейтін балалардың сөйлеуінде де кемшілік болады. Мамандар арнайы тәжірибе де жасап көрді. Жаттығудан соң құлағы нашар еститін 20 баланың 13-і мүдірмей тілдесе бастаған. 3 баланың сөйлеу мәнері бұрынғыдан жақсарған. 4 бала ғана өзгермеді.
Ғалым Петар Губерина «Санамақ арқылы біз баланың миын тез дамытамыз және есту сезімін күшейтеміз» дейді. Нейролингвист ғалымдар санамақ ми қыртысы мен ми қабы астының түйсік және қайта жаңғырту нүктелерін жақсартады дейді. Кішкентай сәбидің сөздік қорын толықтыру үшін де мұның пайдасы ұшан-теңіз. Өйткені санамақтағы сөздер есім сөздер мен етістіктерден тұрады. Сол арқылы бала сөйлем құрауды үйренеді.
Қазіргі кезде оқушылардың басым көбі математика пәніне құлықсыз. Есепке ебі жоқ. Мұның бәрі кішкентай кезінде санамақ үйретіп, санға, есепке қызығушылығын оятпағандықтан туындайды. Бұл олқылықтың алдын алу үшін сәбиіңізге санамақ жаттатып, оның ынтасын оятуға тырысыңыз. Санамақты төрт жасынан бастап үйреткен дұрыс.
Сіздің балаңызға танымал санамақ «Қуырмаш» пен ата-әжелеріміз жиі қолданып, санаға сіңірген басқа да дәстүрлі санамақтарды ұсынамыз.

* * *
Бір дегенім – бөрік,
Кисең басқа көрік.
Екі дегенім – етік,
Киер сәнді етіп.
Үш дегенім – ішік,
Теріден тігер пішіп.
Төрт дегенім – тымақ,
Қыста кисең, жылы-ақ.
Бес дегенім – байпақ,
Іші жылы тайпақ.
Алты дегенім – алқа,
Мойныңа тақ ал да.
Жеті дегенім – жейде,
Кір болмасын кейде.
Сегіз дегенім – сеңсең,
Жылы тон – ол кисең.
Тоғыз дегенім – телпек,
Болма бала тентек.
Он дегенім – оймақ,
Жүрме босқа ойнап.

Балалар санамағы

Бір дегенім – білеу,
Екі дегенім – егеу,
Үш дегенім – үскі,
Төрт дегенім – төсек,
Бес дегенім – бесік,
Алты дегенім – асық,
Жеті дегенім – желке,
Сегіз дегенім – серке,
Тоғыз дегенім – торқа,
Он дегенім – оймақ,
Он бір қара жұмбақ.

Жақсы мен жаман
1.
Қайыр күтпе баладан
Өз мысығын сабаған.

Кім алдаса анасын,
Оған қалай нанасың.

«Екі» болса алғаны –
Бала ұятқа қалғаны.

Ойнап жүріп жыласа,
Орынды емес бұл аса.

Келсе сөзі анайы,
Мақтамас бұл баланы.

Жала жапқан басқаға –
Барып тұрған масқара.

Қашқан бала қораздан –
Су жүрек қой ол жазған.
Добын қимас ойнауға
Ұят сараң болған да.

Кім мақтаса көбірек,
Жайсыз мінез жөні жоқ.

Ерінсе қол жуғанға.
Нассың дейміз мұндайға.

Мұнша уақыт санарлық
Бар екен ғой жамандық.

2.
Бәрі жақсы баланың
«Беске» оқыған сабағын.

Айналайық баладан
Көгершінді аяған.

Адал болса досына,
Азаматың осы да.

Ойнатса кім інісін,
Мақұлдаймыз мұнысын.

Әділ болсаң ойында,
Жақсы мінез оның да.

Күтсе бала әжесін,
Жақсы дейміз дәл осың.

Өскен бала ауылда
Ойнар аттың жалында.

Өзі түйме қадаса,
Мұндай бала тамаша.

Барын берсе қолдағы,
Бала жомарт болғаны.

Уәдесін сақтаған
Баланы жұрт мақтаған.

Болады әрі санауға,
Жақсылық көп қалайда .

Он саусақ

Жалғыз саусақ тіпті де,
Ұстай алмас жіпті де.

Екі саусақ бірікті,
Ине қолға ілікті.

Үш саусағым орамды,
Жүгіртеді қаламды.

Өнерлі екен он саусақ:
Қала салсақ, жол салсақ…

«Әлдиден эпосқа дейін» кітабынан

«Ақжүніс-Астана» журналы

Сайтымыздың жаңа мақалаларына жазылыңыз

Поделиться в соц. сетях

Опубликовать в Facebook
Опубликовать в Google Buzz
Опубликовать в Google Plus
Опубликовать в LiveJournal
Опубликовать в Мой Мир
Опубликовать в Одноклассники
Опубликовать в Яндекс

72 комментария

  1. Gsssmqgweilub :

    cash loans payday cash advance now federal student loans [url=https://xxepayday.com/]instant payday loans[/url]

  2. Brcfeence :

    cialis tadalafil 20mg generic soft cialis [url=http://cialisoakdm.com/]cialis pill[/url] ’

  3. LssdvdEroxIa :

    is generic viagra safe http://viasergeneric.com/cheapest price viagra [url=http://viasergeneric.com/]buy viagra online[/url] OK’

  4. Ondcdaync :

    female version of viagra http://genericonlineviaqra.com/viagra wiki [url=http://genericonlineviaqra.com/]viagra prescription[/url] OK’

  5. Hntvflubre :

    buy name brand viagra — http://onlineviaqer.com/ best viagra price [url=http://onlineviaqer.com/]cheap generic viagra[/url] OK’

  6. Ffvdfenzymn :

    generic cialis 5mg http://ciallisonline.com/cialis original buy online [url=http://ciallisonline.com/]purchase cialis[/url] OK’

  7. ok’cialis dailycialis shipped overnight[url=http://genericcialls.com/]cialis price[/url] OK’

  8. Mbedtgeorge :

    generic viagra 100mg [url=http://genericonlineviaqra.com/]buy generic viagra[/url] viagra on line buy generic viagra ok’

  9. LbdzChearl :

    cialis dosage [url=http://ciallisonline.com/]cheap generic cialis[/url] cialis tablets buy cialis online ok’

  10. EcfvAscels :

    how does viagra work [url=http://viasergeneric.com/]generic viagra online[/url] purchase viagra professional viagra online without prescription OK’

  11. FvesChearl :

    cialis india pharmacy http://ciallisonline.com/ ok’

  12. ObdrAntide :

    buy viagra meds online viagra price real viagra [url=http://onlineviaqer.com/]buying viagra[/url] OK’

  13. EcfvAscels :

    effects side viagra [url=http://viasergeneric.com/]buy generic viagra[/url] canada viagra generic viagra sale OK’

  14. online loans no credit check instant approval consolidate [url=https://paydayloansnofax.us.org/] payday loan online[/url] OK’

  15. Hi cash advance online guaranteed loan approval online [url=https://getaloan.us.org/] quick loans[/url] OK’

  16. Allcash advance loans online online payday loans fast [url=https://cashadvancelenders.us.org/]payday loans no credit check no faxing[/url] OK’

  17. ok’ https://paydayloansnofax.us.org/ installment payday loans [url=https://paydayloansnofax.us.org/]faxless payday loan[/url]

  18. ok’ https://getaloan.us.org/ personal loans poor credit [url=https://getaloan.us.org/]loans online[/url]

  19. https://cashadvancelenders.us.org/bill consolidation loans [url=https://cashadvancelenders.us.org/]cash advance on credit card[/url] car loan bad credit

  20. Venta Cialis Levitra Viagra cialis Buy Seroquel Without Prescription Disfuncion Erectil Cialis Domperidon 10mg For Sale

  21. Hi!cialis online cialis tablete [url=http://buycialisomskc.com/]cialis online[/url] OK’

  22. Brcfeence :

    Hi! All! cialis 5 mg daily [url=http://cialisonlineoansx.com/]cialis sale[/url] OK’

  23. Hi! Hi!how much is viagra female uk viagra [url=http://buyviagragkbcd.com/]buy viagra[/url] OK’

  24. Fvbdflubre :

    order brand name viagra — http://genericviagravekal.com/ viagra uk [url=http://genericviagravekal.com/]viagra pills[/url] OK’

  25. free cialis coupon — http://buycialisomskc.com/ effects of cialis on women [url=http://buycialisomskc.com/]cialis price[/url] ’

  26. GbdAllege :

    low dose cialis daily in canada — http://cialisonlineoansx.com/ cialis online [url=http://cialisonlineoansx.com/]buy cialis[/url] ’

  27. tadalafil cialis cialis 5mg what is tadalafil [url=http://cialisoakdm.com/#]cialis price[/url]

  28. viagra plus online viagra viagra soft tabs [url=http://viagraazmhj.com/#]best place to buy viagra online[/url]

  29. buy cialis online without a prescription
    cheap cialis online
    cialis generic cheap buy
    =http://cialissknrx.com/#»>buy cialis online

  30. renova expres cialis pills
    buy generic cialis
    women who take cialis pharmacy
    =http://cialisdenrx.com/#»>buy generic cialis

  31. generic cialiscanada
    cheap cialis
    order cialis online without a otc
    =http://cialisdenrx.com/#»>buy cheap cialis online

  32. cialis c
    buy cialis
    australia buy cheap cialis online
    =http://cialisdenrx.com/#»>buy cialis online

  33. cialis generic price
    cialis online
    buy cialis online in usa drugs
    =http://buyhcialisrx.com/#»>buy cialis

  34. generic cialis pills
    cheap cialis
    viagra for sale after an o
    =http://buyhcialisrx.com/#»>cialis

  35. cialis 20mg rezeptfrei
    buy generic cialis
    viagra trial voucher buy cialis online
    =http://buyhcialisrx.com/#»>generic cialis online

  36. Q What cervical cancer risk factors can I control? generic viagra online https://ouarzazatefilmcommission.com/ lowest price viagraAfter eating, bile is secreted into the small intestine, where it helps digest fats. Office Drinking Etiquette How to Throw a Proper Man ShowerCategoriesCatsDogsDog TrainingDog BehaviorDog CarePuppies Do You Need a Guard Dog? Rubella virus causes rash, mild fever, and arthritis.

  37. These viruses cause lifelong infection with potential for reactivation or recurrence. buy viagra cheap https://footstepsunltd.com/ buy generic viagra onlineWhen cisplatin is present, it is thought to be the most active single agent in periodic diseases. That’s compared with a 0. AKM-GSI August 4, 2015 To License These Photos, Please Contact : Steve Ginsburg 310 505-8447 323 423-9397 steve akmgsi.

  38. cheap generic cialis online
    [url=http://cialisgenhrx.com/#]cheap cialis[/url]
    buy generic cialis online
    buy cialis online

  39. canadian online pharmacy viagra
    http://viagragenups.com/#

  40. best place to buy cialis cialis
    http://cialiscnrx.com/#

  41. buy cialis pills generic
    http://cialiscnrx.com/#

  42. how much is viagra at walmart cialis generic
    http://www.cialiscnrx.com/#

  43. natural forms of viagra cialis pills cialis
    http://www.cialiscnrx.com/#

  44. levaquin medline cialis generic pills
    http://www.cialiscnrx.com/#

  45. cialis buy cialis online
    http://cialiscnrx.com/#

  46. online prescription cialis
    http://cialiscnrx.com/#

  47. overdose on cialis pharmacy
    http://cialiscnrx.com/#

  48. mixing levitra and viagra cialis pills cialis
    http://www.cialiscnrx.com/#

  49. cialis pills discount cialis
    http://cialiscnrx.com/#

Пікір жазу

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

*


− 6 = 1