Мұрат ТОҚАШБАЕВ, әнші-актер: Танымал емеспін, бірақ тыңдармандарым бар

555– «Уақыт-бақыт» деп ән салып жүрсіз ғой. Айтыңызшы, уақытты бағалай алып жүрміз бе?

–  Бағалай алмай жүрміз ғой. Адам дүниеге келер алдында тоғыз ай, он күн ананың құрсағында болады. Сол сияқты бәріне уақыт белгіленген. Әр адамның өз уақыты бар, дүниеге келеді, дүниеден өтеді. Уақыт – тек сағат емес, ол – өмір, заман, күннің шығып, күннің батуы. Ол кең ұғым. Уақытты бағалау – ата-анаға, бала-шағаға, дос-жаранға, салт-дәстүрге, ұлтқа, ағайынға қызмет ету. Негізінде тіршілік жасауға уақыт берілген. Соны дұрыс қолдану керек. Бәріне сыншы да – уақыт. Сыналуға келдік. Уақытты ұйқымен, қыдырумен, қылтың-сылтыңмен өткізіп жүргендер де бар. Тиімді пайдаланғанға не жетсін?.. Жәнібек Кәрменов ағамыздың:

«Ойламаңдар, жігіттер,

  Баста дәурен тұрмайды.

  Өтіп кеткен сұм жалған

       Қайтып бір мойын бұрмайды.

      Адам қонақ өмірге,

      Бір күні қолын бұлғайды.qvyle4n6cjwhomn3oqqtwwjywvr8pt-3vlkpl1z5e5gfxsyvnid-ihdeckygpwt9jzvvrryd4hooyyzx8-gw4k

       Тірліктің түбі белгісіз,

       Ағын бір судай зулайды.

    Мансапқа жетсең, адал бол,

        Қызмет ет халқыңа,

       Әнін тыңда, күйін ұқ,

        Басыңды и салтына.

        Қарашада қара үй тұр,

        Қарайлай жүр артыңа.

      Жолдас болма жаманмен,

      Көзің жетпей парқына.

    Өзіңді біреу мақтаса,          

  Желігіп, оған тасыма…» деген жолдары бар керемет термесі бар. Соны тыңдап отырып-ақ көп нәрсені ұғуға болады…

Сол «Уақыт-бақыт» әнінің репертуарыңызға қосылуы жайында әңгіме өрбітсек…

– Тыңдарманға, келер ұрпаққа ой салар ән іздеп жүріп, ойымды бірде Ұлықпан Жолдасов ағамызға айттым. Жеңіл-желпі әндерге көңіл аудармай, өтіп кетіп те жүрдім. Мүмкін ол әндердің ішінде, қазіргі тілмен айтқанда, хит әндер де болған шығар… Бір күні Ұлықпан ағам хабарласып, әннің дайын болғандығын айтты. Тыңдап, бірден ұнаттым. Әуені әдемі екен. Сөзі де дайын деп, қолыма мәтінді ұстатты. Тыңдап отырып әнін айтайын десем, мәтін үйлеспейді. Түсінбедім. Буыны ұзақ. «Мынау қалай?» десем, олар күледі. Сөйтсем, олар маған басқа мәтін беріп, мені сыртымнан бақылап, қалжыңдап отыр екен. Сосын Ринат Зайытовтың жазған мәтінін берді. Сонда да бірдеңе жетпей тұрды. Ринатты қайта шақырттық. Тағы да шумақтар қосылды. Әннің темірқазығы, түйіні болу керек, айтары бар ән болуы керек, оны тыңдап отыраған адам ойлануы тиіс деп едім, Ринат құптай кетті. Ән тыңдалып кетер, ерекшелігі сақталуы тиіс дедім. Сөйтіп речитатив қосылды:

«Оңашада сырласып уақытпенен,           

Күндерден көңіліме жақұт терем.           

Айдан аман, жылдардан есен өтсе,          

  Адам үшін сол болар бақыт деген!..»

Амандық деген ең жақсы тілек. Жер басып жүрген кез-келген жанға амандық қымбат. Уақыт талғамай амандықты тілейміз, ақсақалдар да бата бергенде амандықтан бастайды, адамдар амандық сұрасады. Сондай ниеттен репертуарыма қосылған ән. Бейнеклип түсірдік. Анамнан кейінгі өнеріме жанашыр, ауылымыздан шыққан Осанов Жангелді деген кәсіпкер ағамыз көмектесті. Айналымға салу үшін тағы үлкен қаражат керек болды. Қайта-қайта бара беру ұят деп, өзім де ыңғайсыздандым. Бірақ, ағам бетімнен қаққан жоқ. Көмектесті. Ол кезде телеарналарға бейнеклипті айналымға салу қымбатырақ еді.

– Қазір көп көрінбей кеттіңіз ғой. Тоқтап, тоқырап қалған жоқсыз ба? Әлде әдемі әндер кездеспей жүр ме?

– Тоқтаған жоқпын. Әндер жазылып жатыр. Махаббат тақырыбына арналған әндер де бар. Оның ішінде елге, Отанға, тілге, әке мен анаға  деген махаббат. «Сүйдім-күйдім» дейтін әндерден қашқақтайтыным рас. Тойға да арнап бір-екі ән жазып қойдым. Әннің мән-мағынасы болуы керек, тыңдаған адам өміріне сабақ алса дейсің. Келешек ұрпаққа жақсы ән қалдырсақ деп ізденісте жүремін үнемі. Шақырған жерге барып әнімді айтып тұрамын. Концертке шығу үшін біреудің алдына барған емеспін. Кейінгі шығып жүргендермен жарысу мүмкін де емес… Неше түрлі, алуан тақырыптағы әндер… Оларды тыңдағаннан кейін, тіпті, әншілікті қойып кеткің де келеді. Себебі, сенің айтып жүрген әндеріңді тыңдамайды, оларды тыңдайды. Олардың айтып жүрген әндері көңілге қонымсыз, тыңдарманға алып-қосары, берері жоқ. Халықтың талғамы да төмендеп кеткен. Оны төмендетіп жатқан да – біздер, яғни әншілер. Бұл абыр-сабырдың өткінші екені анық. Адал, таза өнерді аңсайтын уақыт туар ма екен?.. Адамның бәрі жат бауыр. Қу құлқынға құл болып бара жатыр. Әнді қайтсін?.. Адам ішкі жандүниесінің бар екендігін ұмытып барады. Адамға дүние, мансап, ақша құл болудың орнына, адам оларға құл болып барады… Біздің де өнерде таңымыз атарына сенемін. Өміршең дүниелерді дайындап жүрмін. Жүректі тот баспасын тек…

Қоғамда тағы қандай олқылықтар бар?

– Қазір сазгер де, ақын да, әнші де көп. Қадыр Мырзалиев, Тұманбай Молдағалиевтер сынды ақындар аз. Бұрынғы әндерде мәдениеттілік бар, қазір ондай әндер сирек. Бүгінгілер ойын тіке жеткізеді. Астарлап, кең, әдеби тілмен, көркем сөзбен жеткізу ұмытылып барады. Астарлап айтылған нәрсеге адам ойланады, мағынасын ашуға тырысады. Тіке айтылғасын солай қабылданады. Қызды қайыңға, аққуға, бұлаққа теңейтін, табиғаттың ерекшеліктеріне балайтын. Қазір тамаққа айналдырып жіберді. «Сары майдай тәп-тәттім», «ақ сазандай ағысқа ұмтыласың сен» деген мәтіндер көп. Көбісі той әндері. Адам тойға көңіл көтеру үшін барады. Мен де барамын. Мен де тойда ән айтып, би билеймін. Жақсы. Ән айтылсын, би биленсін. Сол тойдан шығып концертке барған кезде тыңдайтының тағы сол әндер. Концертте де билеп жүретіндер бар. Концертке, қойылымға барған адам рухани байлық алып, демалып  шығу керек. Ләззат алатын жер басқа… Бұрынғының адамдарымен сөйлессең айтып отырады ғой: «Біз баяғыда концертке, театрға бару үшін ұзақ дайындалатынбыз. Көйлектен бастап, туфлиімізге шейін. Әсер алып, көкжиегіміз кеңіп, көзқарасымыз өзгеріп шығатын» деп. Қазір олай емес, қалай болса солай киінеді. Мәдениеттің бағасы түсіп бара жатыр. Рухани байып емес, көңіл көтеріп, біреулер шаршап шығады. Рахаттануға құмар болып кеттік. Мұңлы, қайғылы әндерден кейін ой түйіп, өмірден өткен әкесі мен анасын есіне алып, болмаса өмірде бар ата-анасын қадірлеуге құлшынып шықса дейсің. Ұлт болсын деп аңсаған, құрбан болып кеткен арыстардың әндерін тыңдап, көңіліне мұң ұялатса дейсің. Адам көп күлген сайын нәпсісі басымдау болады. Сол үшін мұңнан қашпау керек. Өйткені, қуану, өкіну, жұбану, көңіл көтеру, қайғыру, ашулану деген қасиеттердің бәрі Жоғарыдан, тылсым әлемнен келеді.  «Әннің де естісі бар, есері бар» дейді ғой ұлы Абай. Текті адам есті ән айту керек. Әннің сөздері дұрыс болу керек. Ұлттық болмысымыз бұзылмасын десек, есті ән айтылуы тиіс. Халыққа, тыңдарманға, ұрпаққа сабақ болсын десек, тәрбиелік мәні бар әндерді көбейту керек. Сахнаны кірлетпеуіміз керек.  Сахна тазалықты, пәктікті, еңбекті талап етеді. Мен Т.Жүргенов атындағы Ұлттық өнер академиясында белгілі режиссер Әубәкір Рахимовтың шеберханасында оқыдым. Сонда ағайымыз «сахнаға дайындықсыз шықпаңдар!» дейтін. Қазір сахнаға дайындықсыз, тіпті кеды мен джинсымен шығып кетеді. Сахнаның киесінен қорқу керек.

– Сіз тыңдарман ретінде кімдерді тыңдайсыз?

– Менің негізгі мамандығым – кино және драма актері. Әншілікке бет бұрдым бірақ. Академияда жүргенімде деканат арқылы Қайрат Байбосыновты арнайы шақыртып, үш жыл дәстүрлі әннен  сабақ алғанмын. Менің көбінесе тыңдайтыным – дәстүрлі әндер. Ақан сері, Біржан сал, Мәди, Сүгір, Қашаған, Ақтан, Жәнібек Кәрменов деп тізімім жалғасып кете береді. Тыңдаймын, тыңдап отырып орындаймын. Ұмытқан жерім болса қараймын. 1980 жылдары шыққан «Қазақ композиторларының әндері» және «Қазақ әндерінің антологиясы» бар өзімде. Бүкіл ән кездеседі. Арқа, Жетісу, Батыс, Сыр өңірлерінің әндері, жырлары, толғау-термелері бар. Сұраған жерде айтамын соларды. Батыс өлкесінің әндерін орындамасам да, сүйіп тыңдаймын. Сөздері керемет енді ол әндердің… Қазтуған жыраудың «Қайран, Еділ» деген әні бар ғой, алғашында Бекболат ағамыздың орындауында естігенмін. Ұлтқа, туған  жерге деген махаббат тұнып тұр. Еділ, қазіргі Волга, атам қазаққа қоныс болған жер. Соны тастап, кетіп бара жатқандағы жыраудың айтқаны:

«Жабағылы жас тайлақ                                                                 image-31-03-15-03-43-6

Жардай атан болған жер            

Жатып қалып бір тоқты                

 Жайылып мың қой болған жер         

 Жарлысы мен байы тең            

Жабысы мен тайы тең          

Жары менен сайы тең           

Ботташығы бұзаудай           

Бос сазаны тоқтыдай           

Балығы тайдай тулаған          0222222

Бақасы қойдай шулаған          

Шырмауығы шөккен түйе таптырмас,           

Балығы көлге жылқы жаптырмас           

Бақасы мен шаяны           

Кежідегі адамға           

Түн ұйқысын таптырмас           

Қайран, менің Еділім,          

Мен салмадым, сен салдың,         

Қайырлы болсын сіздерге,           

Менен қалған мынау Еділ жұрт!» дейді. Көз алдыңа сурет келеді. Тарихымыз жатыр. Біздің кең жеріміз қай жер болған? Қазіргі Еділдің біздің шекараға түк қатысы жоқ… Сол жерді тастап бара жатқанда: «Маған бұйырмаған жер, саған да бұйырмасын. көнектегі суға көміл бол, аяқтағы суға ағыл бол»  деген жоқ. Қайта, «Мен салмадым, сен салдың, Қайырлы болсын сіздерге» деп қазақтың кеңдігін, жомарттығын көрсетіп тұр. Ал, мысалы,  1941-45 жылдардағы соғыста неміс халқы жеңіліп, шегініп бара жатқанда кез-келген жерге мина, бомба қойып кеткен жоқ па?!.            Сәкен Сейфуллиннің «Көкшетау», «Тау ішінде»  әндерін жақсы көремін. Тоқтар ағамыздың репертуарындағы «Дүние» деген әнінде «Баспадым жардың шетін құлай ма деп?..» деген жолдары бар әнді айтып жүргенімде бір ақсақал: «Бұл ән негізінде Сәкендікі» деген мағлұмат берген болатын.             Мейрамбектің термелерін, «МузАрт» тобының барлық әндерін, Өмірқұл мен Қарақаттың репертуарын, Секен Тұрысбековтің күйлерін  тыңдаймын. «Нұр-Мұқасан» тобының әндерін мектеп кезінен тыңдап өстім, «МузАрттың» әнімен көзімізді аштық. «МузАрт» – өз биігінде! Әндерінің мазмұны бұзылмасыншы деген тілектемін.

– Концерт беру ойыңызда жоқ па?

– Қырық шақты әнім бар екен. Альбом шығару үшін жұмыстанып жүрмін. Концерт әзірге арман күйінде. Себебі, ол үшін үлкен ой, үлкен жүрек керек.

Сізде жүрек бар ғой…          image-31-03-15-03-43

– Жүрегіміз бар. Концерт болғанда тек әнге көңіл бөлмей, бастан-аяқ кештің бойына қан беріп, ауа жұтқызып, тірілту үшін мимен, жүрекпен ойлану керек. Сахнаның безендірілуі, қандай әндер айту керек, кімдерді қонаққа шақыру керек деген сияқты. Қаржылық жағынан көмектесемін деп жүрген жандар бар. 10 жыл деген аз, сондықтан, аманшылық болса, 15 жылдықта кеш беру ойымда. Келген тыңдарманның көңілінен шығатын концерт бергім келеді.  Концертке келген адам оның аяқталғанын білмей, «шіркін-ай,  бітіп қалды ма?»  деп тамсанып, қызығып, шөлдеп кетуі керек.

– Қазіргі жастардың басым бөлігі «танымал жұлдыз» болуды армандайды. Сіз де танымал болу үшін әншілік жолды таңдадыңыз ба?

– Мен о бастан танымалдылыққа жұмыс істеген жоқпын. Жанымның рахаты үшін ән салғанды қалаймын. Танымал емеспін, бірақ тыңдармандарым бар. Радиода әндерімді көп сұрайды екен. Сол үшін ойланып, түйіндеп, нық қылып, дүркіретпесек те, жақсы концерт бергім келеді. Мақсатым – тоқтап қалмау. Қандай жылдамдықпен жетсем де, мақсатыма жетсем болғаны. Өзіме шақ даусым бар, білімім бар. Сахнаға оқымай келген жоқпын. Жәнібек Кәрменовтің:            «Текті бір жанның бірі едім.            Адам боп келдім өмірге,            Адам боп өту –  тілегім…» деп аяқталатын термесі бар. Сол айтпақшы, бірінші, АДАМ болып, екінші, аманатпен берілген өнерді арқалап алып жүруіміз керек. Аманатқа жеңіл-желпі қарауға болмайды…

Әңгімеңізге рахмет!

 

Сұхбаттасқан  Эльенора ӘМІР

Сайтымыздың жаңа мақалаларына жазылыңыз

Поделиться в соц. сетях

Опубликовать в Facebook
Опубликовать в Google Buzz
Опубликовать в Google Plus
Опубликовать в LiveJournal
Опубликовать в Мой Мир
Опубликовать в Одноклассники
Опубликовать в Яндекс

Пікір жазу

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

*


6 − = 4

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>