Асхат МАЕМИРОВ: Өнерді «шекпеннен шыққандар» емес, тұлғалар жасайды…

QbQL2fp2BF6k655itUJz6qfcd5S1ZxАсхат МАЕМИРОВ, театр режиссері, «Болашақ» стипендиясының иегері:

 

ӨНЕРДІ «ШЕКПЕННЕН ШЫҚҚАНДАР» ЕМЕС, ТҰЛҒАЛАР ЖАСАЙДЫ

Асхат Маемиров – мемлекеттік «Болашақ» бағдарламасы бойынша Францияда білім алған Ақ Жайықтың түлегі, Халықаралық «Шабыт» фестивалінің лауреаты, Қ.Қуанышбаев атындағы сыйлықтың иегері, О.Бөкей атындағы І Республикалық көркемсөз оқу шеберлері байқауының жеңімпазы.

Асхат, тамыз айында АҚШ-та өткен фестивальден жүлделі орал­ғандарыңыздан хабардармыз, сұх­батымызды сол сапарыңыз ту­ралы әңгімеден бастасақ. Айда­ла­дағы АҚШ Батыс Қазақстан об­лыстық драма театрын, қазақ ре­жиссері Асхат Маемировтың «Зоо­­парктегі оқиғасын» қайдан бі­ліп, қалай арнайы шақырту жі­берді екен? Байқау шарттары қан­дай болды? Фестиваль қалай өтті?

– Нью-Йорктің іргесінде Ридж­филд дейтін қала бар, фес­ти­валь сонда өтті. Бұл – М.Чехов атын­дағы алғашқы халықаралық фес­­тиваль. Өзіңіз білесіз, М.Че­хов кезінде кеңес өкіметін, сол өкіметтің мәдени иде­ол­огия­сын мо­йындамағандықтан алды­мен Бал­тық жағалауы елдеріне қо­ныс ау­дарған, сосын 1939 жы­лы со­ғыс басталғанда Амери­ка­ның Рид­жфилд қаласына жер ау­дарады. Мен бұған дейін «Бал­тық ел­де­рінің театрлары кеңестік одақ қа­рамағында болған өзге ел­­дердің театрларынан оқ бойы озық тұра­ды, осының себебі не­де?» деп көп ойланатынмын. Сөйт­сем, олар театрға бай­ла­нысты заманауи тен­ден­ция­ларды, театр туралы бүкіл ілімді, білімді… бәрін М.Чеховтан алған екен. Кезінде М.Чехов Литваның мем­лекеттік театрында дәріс оқы­ған. Кейіннен оның шәкірттерінің бә­рі білдей про­фессор атанады. Олар «Лекций М.Чехова в Ли­тов­с­ком Госу­дар­ственном театре» деген кітап шы­ғарады. Содан бері Бал­тық елдері сол еңбектің не­гі­зінде жұмыс іс­тейді. Олардың театр­лары М.Че­хов­тың театрға, ре­­жиссураға, ак­терлік шебер­лік­ке қатысты айтқан әр­бір сөзін, әр­бір теориясын бұл­жымас қағи­да­дай қалып­тас­тырған. Чехов жү­йе­сімен жұмыс істейтін ак­тер­лер­дің ойлау қабілеті мен ойнау ше­берліктері, тех­ни­касы біздің Өнер ака­демиясы мен театр­ларымызда қа­лыптасқан үй­реншікті Ста­нис­лавский жүйе­сіне ұқса­май­ды. Мүлде бөлек. М.Чехов Аме­ри­каның Риджфилд қа­ласына қо­ныс аударғанда да өз ісін жал­ғас­тырады, театр ашады. Ол кезде Америкада театр өнері әлі да­ми қой­маған кез ғой. М.Че­хов­тың Америкаға баруымен театр өне­рі іл­гері қарыштап дамиды. Аме­ри­калықтар үшін Риджфилд қа­­ласы – театр өнерінің Меккесі. Мі­­не, сол қалада биыл әлемдік дең­­гейде М.Чехов атындағы І Ха­л­ықаралық театр фестивалі өтті.

– Фестиваль өтетінін қайдан білдіңіз? Интернеттен бе?  

– Жоқ. Ресейдің Театр қай­рат­керлері одағы бар. Ол одақта 200-ден астам адам жұмыс істейді, Ре­сей театрлары мен театр қай­рат­керлерінің мүддесін қорғайтын әр­түр­лі бөлімдер мен сараптамалық ор­талықтары бар. Сол одақтың ха­лық­аралық бөліміне М.Чехов атын­дағы фестиваль өтетіндігі ту­ралы хабарлама келіпті. Мен қазір ғы­лыми жетекшімнің Мәскеуге ауысуына байланысты өзім де Мәс­кеуге келіп, диссертация қорғауға дайындалып жүрмін. Әлгі хабар­ла­маны сонда жүріп естідім. Фес­ти­вальдің басты шарты – қойылым та­за психологиялық бағытта болу ке­рек және М.Чеховтың театр эле­менттеріне, актерлік мектебіне ба­ғын­дырылған, сол бағытта қо­йылған қойылым болуы шарт. Біз аме­рикалық драматург Э.Олбидің «Зо­опарктегі оқиға» қойылы­мы­ның DVD нұсқасын ұйым­дасты­ру­шыларға жібердік. Олар тілді тү­сінбегенімен, қойылымды жоғары ба­ғалады, себебі театр өнері – му­зыка өнері тәрізді, ешқандай аудар­маны қажет етпейді. Сахналық қо­йылымда, ең бастысы, режиссура, ак­терлік шеберлік, техника рөл ой­найды. Бір айдан кейін «сыншылар кол­легиясы қарады, сіз өттіңіз, сізді ша­қырамыз» деген хабар келді. Об­лыстық Мәдениет басқармасы қар­жы­лай қолдап, АҚШ-қа барып қайт­тық. ТМД елдері ішінен ірік­теу­ден өткен біздің театр ғана. Ірік­теуден өткен он театрдың ішінде біз «Ең үздік қойы­лым» иесі ретінде байқауға тікелей жол­дама алдық. Басқа да көп­теген байқауларға қатысу туралы ұсы­ныстар түсті. Қазақ театрының атын шығарып қайттық десем, ар­тық айтқандық емес. АҚШ театр сын­шылары қауымдастығының пре­­зиденті Ирен Баккаленик ха­ным қо­йылымды кәсіби тұрғыда тал­дап, са­ралап, жоғары баға берді. Шы­­нын айтсам, қазылар алқасы да, аме­рикалық көрермендер де біз­дің ар­тистерге – Джерриді сом­даған Да­нияр Базарқұлов пен Пи­тер – Ал­мас Шоманға, олардың ак­терлік ше­берлігіне, актерлік плас­ти­ка­сына таңғалды. Пьеса авторы Э.Ол­би­дің өзі мені шығармашылық бай­ланысқа шақырды. Бұл өзім таң­да­ған режиссерлік бағыттың дұ­рыс екен­дігін байқатты, бұған де­йінгі ал­­ған білімнің бір қоры­тынды­сы іс­петтес болды. Осы тұста Ел­басы Н.На­зарбаевтың тікелей қол­да­­уымен жүзеге асқан «Болашақ» бағ­дарламасының стипендиаты бол­­ғанымды мақтан тұтамын. Шет­елде білім алған жастардың қа­та­рында болып, Парижде өз бі­лігімді арттыруға мүмкіндік ал­ғаным үшін өз жұртыма қарыз­дар­мын.

– Сіздіңше, ұлттық театр қан­дай болу керек?

– Қазіргі театр өнеріне, әсіресе ұлт­тық театр өнеріне қатысты мені тол­ғандыратын ойлар көп. Ең бі­рін­ші, қазіргі қазақ театр өне­рін­дегі қатып қалған сеңді кәсіби тұр­ғыда бұзу керек. Сең деп отыр­ға­ным, қа­зақ театры бітпейтін бі­рін-бірі қай­та­лаулардан тұрады. Қа­зақстанда елу­ден астам театр бар, солардың сах­насындағы Ең­лік пен Кебек, Қозы мен Баяндар бір-бірінен ау­майды. Өмірі өз­гермейтін, ба­сына үкілі тақия мен бө­рік киіп, бұ­рым тақ­қан «сұлу­лар» мен ке­ліссін-ке­ліспесін, үс­тінде шапаны, қолында қы­лышы бар «батырлар» жүреді. Да­уыс мә­нері, қимыл-қозғалысы да бір-бі­рі­нен аумайды. Осы қай­та­лау­шы­лықт­ан қалай құтыламыз? Өзіндік бей­несі бар авторлық театрларды қа­лай дамытамыз? Еу­ропада көп­теген театр ұйымдары мен одақ­тары бар. Одан тыс театр­дың бүкіл бол­мысын саралайтын, кә­сіби тұр­ғыда зерттеу мен сарап­тама жа­сайтын кәсіби ма­ман­дар­дан құрылған халық­ара­лық «театр­ды зерттеу» ор­талықтары бар. Ме­нің­ше, осындай кәсіби ор­та­лық құ­ру қажет. Себебі осындай са­­рап­та­ма­лық орталық арқылы қа­зақ теат­рының деңгейін саралай ала­мыз.

– Өзіңіз айтып отырған «қайталаулардың» себебі неде?

– Мұның себебі – актер, ре­жис­серлерді дайындайтын оқу орындарының бір ғана жүйемен жұ­мыс жасауында. Бұл қайта­лау­шы­лыққа ұрындырады. Бізге Еу­ропадан мамандарды жиі шақыру керек. Мәселен, Париждегі ұлттық театр өнері консерваториясындағы оқу жүйесі мүлдем бөлек. Бір курс­қа үш жыл бойы бір ұстаз сабақ бе­ру деген атымен жоқ. Әрбір се­местр сайын ұстаздар ауысып оты­рады.

Ал бізде ше?

– Біздің оқу орындарында, тіп­ті, қазақ тілінде ұғынықты жа­зылған оқулықтар да жоқ. Байғұс сту­денттер төрт-бес жыл бойы Ста­ниславскийді «кеміреді». Сосын біз­де «бәленшенің шекпенінен шық­тық» деген тенденция қалып­тас­қан. Адамның деңгейі «кімнің шек­пенінен шыққанымен» өлшенетіндей. Өнерді «шекпеннен шық­қандар» емес, тұлғалар ж­а­сай­ды. Қазақ театр өнерінен Нұр­мұхан Жантөрин сынды тұлғ­а­лар­ды аз көрем.

– Сіз тура Болат Атабаевтай ой­­лайды екенсіз, сіз де сол кісінің «шекпенінен шыққан» жоқсыз ба? Ұс­тазыңыз емес пе дегенім ғой…

– Жоқ, мен белгілі режиссер Ма­ман Байсеркеновтен оқыдым. Рас, Болат Атабаевтан да көп нәрсе үй­рендік, бірақ мен ол кісі сияқты тым радикалды емеспін. Шынын айт­сам, бұрын ол кісі айтқанда көп мән бермейтін едім. Еуропада «шек­пендік» болмыс емес, тұл­ға­лық қасиетті жоғары қояды. Сен «бә­леншенің» шекпенінен шықпақ тұр­мақ, Құдайдың бел баласы бол­саң да бәрібір, қабілетің бар ма, қа­рымың жете ме – мархабат, жоқ па – тағы да мархабат, есік әнеки… Мы­салы, мен – магистрлік диссертациямның тақырыбын өзім тауып, оның құндылығы мен ар­тық­шы­лық­тарын өзім дәлелдеуім керек. Біз­дегі өз аспиранттарын қолынан же­тектеп сүйрелейтін ғылыми жү­йені көріп өскен маған бұл басын­да, тіпті түсініксіз болды. Өнердің қай жанры болмасын, онда «МЕН»-дер көп болуы тиіс. Ре­жис­сура, мейлің актерлік өнер болсын, әр адамның өз «Мені» болуы керек. Мен дәл қазіргі уақытта сол өз «Ме­німді» іздеп жүрмін.

Тым батысшыл сияқтысыз. «Ме­німді» іздеймін деп жүріп, бас­қа «өріске» кетіп қалмайсыз ба? Мы­салы, менің «менім» Батыста емес, Шығыста. Қазақта. Сіз сонда дәс­түрге, қалыптасқан мектепке қар­сысыз ба?

– Біздің қазақ театрының кө­шін бастаған – Қаллекилер, Ел-ағаң, Сер-ағаңдар. Олар қазақ теа­т­рын құрды, қазақ теат­ры­ның сәби ке­­зеңіндегі өз мис­сия­ла­рын абы­рой­мен орындады. Бү­гінгі ұрпақ аты­нан шексіз алғыс оларға. Енді мы­нау жаңа заман­да­ғы қазақ теат­рының бет-бейнесі қан­дай болмақ? Мен «ұлттық театр» деген ұғымға өте сақ қа­рай­мын. Себебі «қазақ ұлт­тық театры қан­дай болу керек?» де­ген сұрақ­тың кәсіби тұрғыдағы жа­уабын әлі та­ба алмай жүрмін. Ол ту­ралы бізде оқу­лық та, жүйелі тео­риялық еңбек те жоқ. Әркім өз дең­гейінде ой тол­ғайды. Шынында, үс­тіне ұлттық киім киіп, бе­ліне қам­шы қыстырып шық­қан ке­йіпкерлер ар­қылы ұлттық театры­мыз­ды та­нимыз ба? Әл­де ұлттық идея мен ұлт­тық құн­ды­лықтарға не­гізделген театрларды «ұлт­тық» дей­міз бе? Бізде ауыз тол­тырып айта ала­тын «ұлттық театр» бар ма өзі? Бол­са – қайда? Сіз­ біле­сіз бе? Мен біл­меймін.

– Мысалы, біздің білуімізше, Жа­понның «ноо-бағыттағы» театр­ла­ры мифологияға негізделеді, жа­пон ұлтының дүниетанымына сай дү­ниелерді қояды. Қазақта да ұлт­тық салт-дәстүрге, ертегі-аңыз­дарға тікелей байланған, гене­ти­калық дүниетанымымызға сай ке­летін өнер түрлері жетіп артылады. Ұлтт­ық театрдың сыртқы формасы ға­на емес, ішкі мазмұны да сол ұлтт­ың мүддесіне лайық болуы керек шы­ғар…

– Біз жиі мысалға келтіретін жа­пон, қытай ұлттық театрлары тарихының тамыры өте тереңде жатыр. Оларды 80 жылдық тарихы бар қазақ драма өнері үшін мысалға келтіре беру – қисынсыз. Үш мың жылдай өмір сүріп келе жат­қан «Қытай операсы», жапон­­дардың «Ноо» театрының жүйелі құ­рылымы бар. Олар – бүкіл әлем жұртшылығы мойындаған дәстүрлі бағыттағы үлкен мектеп. Мен кә­сіби сахнагерлердің ішінен осы ға­сырда қазақ ұлттық театры туралы теориялық және практикалық әдісті жүйелеп беретін бір «Гро­тов­скийдің» шығатынына сенгім ке­ле­ді. Иә, ұлттық құндылықтар еш­қашан жоғалмауы тиіс. Мен өзім­нің ұлдарыма да ең бірінші кезекте ән мен күйді, жыр-термені тың­да­тып, Махамбет пен Абайды жаттатқызамын. Жаһандастыру дә­уі­рінде олардың рухани иммунитетін шынықтыруды бір міндетім деп білемін. Мысалы, айтысты алыңыз. Ол өнерді қазақ қана ұға алады. Сіз бен біз ұғамыз. Айтысты ра­хат­танып тамашалаймыз, арқамыз қы­зып, делебеміз қозады. Бірақ оны өзге жұрт түсінбейді. Түсіну үшін ол қазақ боп қайта туу керек.

Ал театрға кең ауқымда қарауға тиіс­тіміз. Дәстүрлі бағытты ұс­тан­ған театрлар, сөз жоқ, қалуы тиіс. Ал «мен өзгермеймін, үстімдегі «ша­панымды» тастамаймын» деген жалған қағида біздің театрды өсір­мейді. Заманауи кино мен теле­ди­дар көрген жас көрермен сахнада бо­латын «найзаласу» мен «пышақ ты­ғып» өлтіруге мүлдем сенбейді. Ен­деше, тарихи пьесаларды, тіпті миф пен эпосты қазіргі уақытпен үн­дестіріп, жаңаша «заманауи трактовкамен» сөйлету керек.

– Сіз «жұрттың бәрі мен сияқты ой­лау керек» деп, өз ойыңызды өз­ге­лерге «міндеттеп жүктейтін» тә­різ­дісіз?

Ондай ойым жоқ. Мен, бар бол­ғаны, өз көзқарас-пікірлерімді ай­тып отырмын. Таңдау жасау жұрт­тың өз еркінде. Қайда бара­рын, қай театрды көрерін көрермен өзі шешеді. Мысалы, сол фести­валь­де жапондықтар бір қойылым сах­налады. Соңында оларға мы­на­дай сұрақ қойылды: «Бұл қойы­лым арқылы не айтқыларыңыз кел­ді?» деген. Әрине, қойылым мәң­гілік тақырыптарды – жақсылық пен жамандықтың тартысы, адал­дық пен зұлымдықты көрсеткенін бә­рі де біліп, түсініп отыр. Сонда жа­пондықтар: «Бұл біздің ұлттық өне­ріміз, оны сіздерге түсіну шарт емес…» деді. Сонда қазылар алқа­сы­ның айтқаны: «Азия, Шығыс ха­лықтары өздерінің ұлттық өнерін, фольклорды көрсетуге шебер, алайда әлемдік сипатқа, заманауи фор­маларға келгенде шабан…» де­ген пікір айтты.

– Қазақтың «Ел не демейді…» де­ген сөзі есіме келіп отыр. Сонда олар­дың пікіріне жүгінсек, егер мен не­ғұрлым батысшыл, неғұрлым аме­рикашыл болсам, соғұрлым «әлем­дік сипатта, заманауи фор­ма­да» бо­ла­мын-дағы, өз ұлтымның сө­зін кө­бірек сөйлеп, өз ұлтымның өне­рін дә­ріптесем – тар шеңберден шыға ал­май, бүгінгі заманға ілесе ал­май қал­ған, ХІХ ғасырда қалып қой­ған адам болып шығамын ғой, со­лай ма? Сол сияқты, мейлі театр­ды, мейлі ки­ноны алыңыз – қай өнер саласы бол­­масын, «заманауи» бо­лу үшін Ба­тыстың «айтқанына кө­ніп, айда­ға­нына жүру керек», со­лардың кейпіне ену керек, со­лардың сипатына сай бо­лу керек пе? Алайда оларда «есті» дү­ниеден гө­рі, «есер» дүние көбірек сияқ­ты…

– Жоқ, сіз дұрыс түсінбедіңіз. Ме­нің айтпағым – қазақ теат­р­лары әлемдік талаптарға жауап бе­руі тиіс. Білім мен өнер сияқты қа­зақ театры да еуростандарттық та­лаптарға жауап бере алатын биік кә­сіби деңгейге жетуі керек. Ол үшін режиссер де, актер де бәсекеге қа­білетті болуы қажет. Бұл театрды еуропаландыру деген сөз емес. Театр формаларының өзгеруін бү­гінгі уақыт талап етіп отыр. За­манауи әлемдік талаптарға жауап бе­ре алатын екі театрды жақсы білем – «Ақсарай» мен «Арт и Шок». Бұларды басқалардан биік қы­лып тұрғаны да ешбір театрға ұқ­самайтындығы. Әйтпесе, екеуі де әлі жас театр.

– Сонда сіз айтып отырған «биік­тіктің» өлшемі – өзгелерге ұқсамау ма?

– Менің айтып отырғаным – кө­рермен сұранысына жауап беру, заманауи келбет мәселесі. Бүгінгі күн­нің үдесінен шықпағандар – өлі театрлар. «Мен өзгермеймін, біз­дің ұлтымыз баяғыда олай бол­маған, Жібек пен Баян олай сөй­ле­меген, жүрмеген…» деген жалаң сын­дарды түсіне алмаймын. Театр – тірі организм. Өзгермеу, жаңа­лық­қа ұмтылмау деген – өшу деген сөз. Неге кино мен теледидар даму ке­рек те, театр дамымау керек? Ма­ған Қыз Жібек пен Баян бей­не­лері эпостық жыр арқылы онсыз да аян. Мен үшін маңыздысы – бүгінгі Жі­бек пен Баян. Қазір дәл осы уа­қытта олар не істеп жүр? Олар жүр ғой арамызда бірі – сту­дент, бірі – сау­дагер, бірі – банкте, бірі – на­ша­қор! Әрине, киім киісі, сөй­леу мә­нері, сөз саптауы, қимылы бұ­рын­ғы Баян мен Жібек­терден бәрі-бә­рі бөлек. Театрға бет ал­ған жас кө­рермен шындықты, бүгінгі шын­дықты естігісі, көргісі ке­леді. Ал біз олар­ға өзіміз көр­меген, тек әде­биет­тен оқыған эт­ног­рафиялық ба­ғыттағы, бет-бей­несін шаң басқан, жа­ны өлген Қо­зы-Баяндарды көр­сетеміз. Ұлттық рух деген осы ма? Ол қойылымнан не пайда? Егер жас көрермен одан жалын алмаса. Олардың бойынан өздеріндегідей жас­тықты, арманды көре алмаса… Не­ге біз оларға ес­кірген рухани азық­ты ұсынуымыз ке­рек?! Менің­ше, дәстүрді сақтау бас­қарақ. Ол – сол дәстүрге жа­ңаша реңк беру.

– Ағатай-ау, ендеше, ауыз әде­бие­тіндегі немесе Мұхаң мен Ғабеңдердің қаламынан туған Жібектер мен Баяндарға қол салып қайте­сіз­дер? Неге олардың ав­торлық құ­қығын аяқ асты ете­сіздер? Бүгінгі за­манның Жібектері мен Баяндары ту­ралы өздеріңіз пьеса жазып, сол шы­ғар­мала­ры­ңызды, кейіп­кер­ле­рі­ңізді қа­ла­ғандарыңызша сахнаға алып шыға бер­мейсіздер ме? Сіздер «жа­ңа­шылдық» дейсіздер де, Мұ­хаң мен Ғабеңдерді, баяғыда сүйегі қу­рап қалған кейіпкерлерді бүгінгі «ба­тысшыл» кейіптеріңізге енгізе­сіз­дер. Жаңашылдық деген «жа­ла­ңаш­тану» деген сөз емес шығар? Сіз­дер жа­ңа­шылдық деген батысша ойлап, ба­тысша сөйлеп, батыс­ша әрекет жа­сау деп түсінесіздер… Сіз айтып отыр­ған «жалаң сын­шы­лар» осыны айт­ып, осыған күйіп-пі­седі ғой…

– Мен драматург емеспін. Қа­зіргі драматургтердің жазғандары көкейіме қонбайды десем, тағы рен­­жисіздер. Мен Мұхаң мен Ға­беңдердің Төлегені мен Жібегі, Қо­зысы мен Баяны, Еңлігі мен Кебегі, Қа­ракөзі мен Сы­рымы ар­қылы қазақтың құ­нар­лы тілін, өр­некті өнерін, кестелі сө­зін ғана жас­тардың құлағына сі­ңіргім ке­леді, ал үкілі кәмшат бөрік пен қос етек көйлек келмеске кетті. Мыса­лы, біз «мынау менің ба­бамның со­ғыстағы киген шек­пені, мен де, мі­не, киіп алып ру­хымды көтеріп жүр­мін» деп көшеге киіп шығар ма едік? Жоқ, әрине. Театр музей емес! Театрда да әр күн рухани «свежий» азық болуы ке­рек. Аттан­даған айқай, сувенир сияқты бе­тінде жан жоқ Еңлік-Ке­бектерге еш­кім сенбейді. Тіпті ондай «наивный» көрерменді табу қиын боп бара жатыр. Театр ең бірінші ке­з­екте өмір шындығын көр­сетуі тиіс. Театр – мен үшін салт-дәстүр көр­сететін, мәдени ошақ емес. Театр – бұл саналардың қақ­ты­ғы­сы, шындықтың екінші, яғ­ни сах­налық нұсқасын айтатын та­ным мен эстетика әлемі. Мен кө­рер­мен­нің интеллектуалдық деңгейі­нің биік болғанын қалаймын. Олардың дүниетанымы мен философиялық тағылымын ойлы қо­йы­лымдармен биіктетуіміз қажет. Оны дәл бүгіннен бастау керек. Жа­ңаша формада жазылған пье­са­ларды жас қазақ драматур­г­те­ріне байқау жариялау арқылы көп жаз­д­ыру қажет. Әйтеуір жаңашыл­дық, ізденіс, өзгеріп отыру – театрдың ең бас­ты темірқазығына айналу ке­рек. Театрға кәсіби сын ке­рек. Сын­сыз ешқашан өспейміз. Дәл қазіргі уақытта тек өнер емес, ұлтқ­а да сын керек. Бөркін аспан­ға атып той тойлайтын, мақтан мен даңқ-дақ­­пыртты жақсы кө­ре­тін ұлты­мыз үшін өз атына айтыл­ған сынды қа­былдау қиынның қиыны. Менің Па­риждегі үйренген қ­асиетімнің бірі, өз атыңа арнап жа­зылған сынды қабылдауды, пікірді тыңдай бі­луді үйрендім. Бірақ сын тек кә­сіби тұрғыда болуы тиіс.

– Мақтан-мадаққа қалай қа­райсыз? Атаққа құмарсыз ба?

– Қызықпаймын. Құмарту бы­лай тұрсын, жиіркенемін. Атақ пен даңққа деген құмар­лы­ғы­мызды қалай тоқтатамыз? Біл­меймін. Қазақ өнерінің басты қа­сі­реті – атаққа қол жеткізу үшін бо­латын «интригалар». Қазақ әр­тіс­терінің ғұмырының жартысы ин­тригамен өте­ді. «Елім, жерім үшін» деп кө­кіректі көп қағамыз, одан біздің қа­зақты мықты танып ке­тіп жат­қан ешкім жоқ. «Қазақ­фильм­дегі» саңлақ ағаларымыз өк­пелемесін, Еуропада біздің қа­зақтың ки­носын ағылшын комигі Са­ша Коу­эн түсірген «Борат» ту­ралы филь­ммен байланыстырады. Біз­дің ұлтты тану осы фильмнің дең­гейінде. Францияда солай, әй­теуір. Қайта «Моңғол» фильмін тү­сірген үш елдің қатарына Қазақстан­ның атын қосқан Бодровқа ал­ғыс ай­туға болады. Бұл фильм Еу­ропада кәдімгідей жақсы пікір­ге ие болды.

– Сіз білім алу үшін Еуропа ел­де­рінен Парижді таңдауыңызға не се­беп болды?

– Менің Париждегі оқу орнын таң­даудағы мақсатым – Еуропа­ның театр кеңістігін танып-білу жә­не әлем таныған ұлы режиссер Пи­тер Брукты, оның театрын көру еді. Сан жыл көрсем деп арман­даған «Buffes der Nort» театрында бо­лып, қойылым­да­рын көрдім. Бұл – әлем жұрт­шылығы таңдай қақ­қан ғажайып театр. Театрдың же­текшісі, есімі аңызға айналған ре­жиссер-рефор­ма­тор Питер Брукты кө­ріп жүз­­дестім. Қандай қара­па­­йым адам. Әлем мойындаған тұлғаның бо­йы­нан қара­па­йым­ды­лықтың шы­найы болмысын кө­ресің. Жасы 84-тен асқан режиссер се­німен за­мандасындай тең сөй­леседі. Ал біз­де ше? «Халық әр­тістерінің» кө­бінің бойынан кісілік пен кішілік кө­ре алмай қина­ла­сың. Бізде тұл­ғаны тану мүлдем бас­қаша, күл­кілі жағдайда. 85-тегі Пи­тер Брук қо­йылымдарындағы идея мен то­сын ойлар, жаңа­шыл­дық, зама­науи формаларды көр­генде 30-да­ғы жастар елестейді. Са­насы қар­тай­маған. Күні бүгінге де­йін өзін дә­лелдеумен келеді.

Фран­цияға өз ер­кімен эммиг­ра­цияға кеткен орыс­тың танымал режиссері Ана­толий Васильев, Еу­ро­пада жиі қ­о­йы­лым сахналайтын Юрий Пог­риб­ничко (екеуінің де жа­сы 70-те) ту­ралы осыны айтуға бо­лады. Әсі­ресе Ю.Пог­риб­нич­комен көп пі­кірлестім, көп дәріс ал­дым. Өмір бо­йы өздерін дәлел­деумен уақыт кө­шінен қалмай ке­леді. Сахнада жа­ңаша ойлайды. Кәсібиліктің шы­ңын осылар арқы­лы ұғамын.

– Өзіңіз туралы екі ауыз сөз…

– 1974 жылы Батыс Қазақстан об­лысының Сырым ауданы, Са­рой деген жерде дүниеге келдім. Өзім туған ауылда Абай атындағы ор­та мектепті бітірдім. Кез келген сах­нагердің өнерге деген махаб­баты бала кезден бастау алады ғой. Мен туған топырақ – халық ба­тыры, шешен әрі би-кемеңгер болған Сырым Датұлының ата мекені. Осы топырақта «дала академик­те­рі» іспеттес аузы дуалы ауыл үл­кендерінің тағылымын бойыма сі­ңірдім. Сөз өнеріне уызымнан жа­рыдым деуге болады. Мектепте «ақын бала», «әнші бала» атандым. Дом­быра ұстап айтыс сахнасына да шықтым, көркемсөз де оқыдым, өлең мен ән де жаздым. Осылардың бар­лығы менің режиссураға келуімнің алғашқы баспалдақтары сияқ­ты. 1982 жылы біздің ауыл­ға М.Әуезов атындағы акаде­мия­лық театр гастрольдік сапармен кел­ді. «Қарагөз» трагедиясы мен «Ке­ліндер көтерілісі» комедиясын бү­кіл ел тамашалады. Сол сегіз жа­сар кезімде көрген ұлы актриса С.Майқанованың «Мөржаны» ме­нің бала санама мәңгілік жазылып қал­ды. Менің зердемде жатталып қал­ған сол бейне кейде маған өнер­ге келуіме темірқазық болған­дай көрінеді.

– Өнер академиясына дейін фи­лолог мамандығын таңдаған көрінесіз…

– Иә, оған себеп – мектеп қа­быр­ғасында жүргенде қазақ тілі мен әдебиеті пәнінен респуб­ли­калық олимпиаданың жүлдегері атан­дым. Соның арқасында 1991 жы­лы Орал педагогикалық инс­титу­тының фи­лология факуль­те­тіне еш қиын­дықсыз түстім. Са­баққа да үлгеріп, өнер кештерінің бірінен қалмай, әсіресе драма үйір­месіне ерекше атса­лысып жү­ріп, 1995 жылы ин­с­титутты ойда­ғы­дай тәмамдадым. Бі­­лімімді әрі қа­­рай филология ғылымы бо­йынша ас­пирантурада жалғас­ты­руға бо­ла­тын еді, бірақ сахнаға де­ген сү­йіс­пеншілік сезімі мені бә­рібір өзі­не тартты. Кәсіби өнер жо­лын таңдап, Т.Жүргенов атындағы Қа­зақ Ұлттық Өнер академиясын, белгілі режиссер Маман Бай­сер­кеновтің класын «драма театры ре­жиссері» мамандығы бойынша үз­дік бітір­дім. 2001 жылдан Батыс Қа­зақстан об­лыстық қазақ драма театрының ре­жиссері ретінде он­шақты қойы­лым сахналадым. 2008-09 жылдары Франциядағы Па­риж ұлттық драма өнері консерваториясында ма­гистр-стажер ре­тін­де дәріс алдым. Ғы­лыми жетекшімнің Мәскеуге ауы­суына бай­ланысты, қазіргі таң­да бі­лімімді Ресей мемлекеттік театр өнері институтының (ГИТИС) магис­­тра­ту­расында жалғастырып, ма­гистрлік дис­сертациямды қор­ғау­ға да­йындалып жүрмін. Бұйыртса, са­нау­лы айдан соң профессор С.Же­но­вачтың ғылыми жетекшілігімен Ресей театр өнері ака­демиясының ғы­лыми кеңесінде «Қа­зіргі за­манғы режиссурада М.Чехов пен Б.Брех­т­тің театр әді­сін қолдану» тақырыбында ма­гистрлік диссер­та­ция қор­ға­мақ­пын.

Отбасым бар. Жарым – Нұр­гүл Бекетқызы Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің, «Ше­тел тілдері» кафедрасының оқы­тушысы. Екі ұлым бар – Абзал 11-сынып оқушысы, Рүстем 4 жаста.

– Алдағы арман-мақсат­та­рыңыз, жоспарларыңыз қандай?

– Менің мақсатым – пси­хологиялық бағытта театр жасау. Сол үшін қазір Еуропада жүрмін. Отбасымды сонау Оралға тастап, шетелде оқу маған да оңай емес. Бірақ жаңа бірнәрсені бастау үшін жүйелі түрде тәжірибе, білім алуым ке­рек. Басты мақсат – П­а­риж­де, Ресейде алған білімімді ел кәдесіне жа­рату. Ұлтымның дамуына, әлем­ге танылуына септігімді тигізу. Бұл бір жалған сөз емес, менің шынайы ар­ман-мақсатым. Сол жолда еш­қашан өз-өзіме тыным бермей ке­лемін. Көп оқимын, көп ізденемін. Өнер-білім саласындағы іні-қа­рындастарыма айтарым, ұлтыңды әлемге таныту үшін кем дегенде ана ті­лінен басқа 2-3 шет тілін білуің қа­жет. Әлемдік әдебиет пен мә­дениетті көп оқу, зерделеу керек. Оның көкжиегін тану биік дү­ниетанымды талап етеді.

– Біз сізге тілектеспіз!

 

Сұхбаттасқан

Сәуле ӘБЕДИНОВА

 

«Айқын» газеті,

2009 жылдың жаз айлары

(нақтылау керек)

 

Сайтымыздың жаңа мақалаларына жазылыңыз

Поделиться в соц. сетях

Опубликовать в Facebook
Опубликовать в Google Buzz
Опубликовать в Google Plus
Опубликовать в LiveJournal
Опубликовать в Мой Мир
Опубликовать в Одноклассники
Опубликовать в Яндекс

5 пікір

  1. Free Pharmacy Paypal Accepted cialis Achat Pillule Viagra

  2. Kelchoolo :

    Cytotec Vidal viagra Best Price On Viagra 100mg

  3. cheapest place to buy levitra
    levitra 20 mg
    buy levitra no prescription canada

  4. buy brand levitra
    generic levitra
    levitra for sale in uk

  5. cheap viagra online in the uk
    generic viagra 100mg
    order viagra from canada online

Добавить комментарий для Kelchoolo Cancel

Ваш e-mail не будет опубликован. Обязательные поля помечены *

*


6 + 1 =

Можно использовать следующие HTML-теги и атрибуты: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>